ସକଳ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପାଇ ଖୁସିରେ ପୂର୍ବାହ୍ନର ସୋମରସ ପିଡ଼ା କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିଯମିତ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା। ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସୋମ ପିଡ଼ା କ୍ରମାନୁସାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତୃତୀୟ ସୋମ ପିଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରକ୍ରମେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜା ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାରେ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ହୋତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ। କୌଣସି ଆହୁତି ଛାଡ଼ି ଯାଇନଥିଲା, କିଛି ତ୍ରୁଟି ହୋଇନଥିଲା—ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟେ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିରାପଦ ଭାବେ ହୁଏ, ସେପରି ହେଉଥିଲା। ସେଇ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ କେହି କ୍ଲାନ୍ତ ନଥିଲେ, କେହି ଭୁକ୍କ ହୋଇନଥିଲେ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସବୁଠୁ ଯୋଗ୍ୟ ସେବକ ଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଷ୍ୟ, ବନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ନିୟମିତ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲରେ ଖାଉଥିଲେ; ଯଦିଓ ସେମାନେ ନିରନ୍ତର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ତୃପ୍ତିର ଅନୁଭୂତି କରୁନଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଖାଦ୍ୟର ଢେର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ସବୁ କୁଶଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପାଇଁଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ତିଆରି ଥିବା ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; ରାଘବ ଏମିତି କଥା ଶୁଣିଲେ—“ଆମେ ତୃପ୍ତ ହେଲୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହୋକ।” ସୁନ୍ଦର ଭୂଷିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକୁତାଖଚିତ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। କ୍ରିୟାବିରତି ସମୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ବାକ୍ପଟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ତର୍କରେ ଲିନ ହୋଇ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିୟମିତ ଭାବେ କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ବୈଦିକ କର୍ମଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଷଡ୍ବିଦ୍ୟାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶିଷ୍ଟ, ପାଠପଢ଼ିଥିବା ଓ ତର୍କରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ବିଲ୍ବ ଓ ଖଦିର କାଠର ଛଅଟି କର୍ମଦଣ୍ଡ, ବିଲ୍ବ ଓ ପତ୍ରଧାରୀ ଦଳ ଆଉ ଛଅଟି ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏହାଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଓ ଏକ ଦେବଦାରୁ ଦଣ୍ଡ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ଶାଖା ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ସମସ୍ତ କର୍ମଦଣ୍ଡ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ କରାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ୨୧ଟି କର୍ମଦଣ୍ଡ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ୨୧ଟି ମଣି ଓ ୨୧ଟି ବସ୍ତ୍ର ରହିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦଣ୍ଡ ନିପୁଣ କାରିଗରମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ତିଆରି କରି ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଓ ମୃଦୁ ଆକୃତିର ଥିଲା। ଏହି ଦଣ୍ଡମାନେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧରେ ମଣ୍ଡିତ ହୋଇ ଆକାଶର ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରଅନୁସାରେ ମାପିଥିବା ଇଟିରେ ଚିତାଗ୍ନି ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଯଜ୍ଞବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ। ଶିଖର ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବେଦୀ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଏହା ତିନି ତଳା, ଅଠାରୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଓ ସୁନାର ପଖିର ସହିତ ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ ଥିଲା। ସେଠାରେ ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ପଶୁ, ନାଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ୩୦୦ଟି ପଶୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। କୌଶଳ୍ୟା ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଶଳ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ସେବା କରି, ତିନିଟି ଛୁରୀ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚଳ ମନେ ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଧର୍ମ କାମନା କରି କୌଶଳ୍ୟା ସେଠାରେ ପୂରା ରାତି ବ୍ୟତୀତ କରିଥିଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାନୀମାନେଙ୍କୁ ହାତଧରି ନେଇ ଅନ୍ୟ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ କରାଇଥିଲେ। ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂଯମୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷତାରେ, ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ। ରାଜା ନିୟମାନୁସାରେ ଏହି ଚର୍ବିର ଧୂଆଁ ଶ୍ୱାସ କରି, ନିଜ ଦୋଷ ଦୂର କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ସୋଳଜଣ, ନିୟମାନୁସାରେ ଘୋଡ଼ାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଶାଖାରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧରେ କାଶ୍ତ ଦୋଳାରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ତିନି ଦିନ ଚାଲିଥାଏ; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ ବିଧିରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧି ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ କରାଯାଇଥିଲା। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ୍, ବିଶ୍ୱଜିତ୍, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ମହାୟଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ରାଜା, ନିଜ ବଂଶକୁ ବଢ଼େଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତୃଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ଉଦ୍ଗାତୃଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଦେଲେ; ଏହି ଦାନ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ଶ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଅନ୍ତେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରମାନୁସାରେ ସଫଳ ହେବା ପରେ, ରାଜା, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବଂଶବଢ଼ାଉଥିବା, ସେଇ ଭୂମିକୁ ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।