ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ କହିଲେ—ମୋ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ମାନବର ହାତ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ମାଛ, ଭୟାନକ ଚିତ୍କାର ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ଆକୁଳ ଆର୍ତ୍ତନାଦ, ତାଳମୁଳା ଶିର ହେଉଛି ଏହି ତରଙ୍ଗର ଶେଷ ଶେଷ ଶାକ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଝରଣା ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଦେଉଛି, ମନ୍ଥରାର କୁହୁଡ଼ିଆ କଥା ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ବଡ଼ ମଗର, କୈକେୟୀ ଦିଆ କଠୋର ବର ଏହି ସମୁଦ୍ରର ତଟ, ଏବଂ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଏହି ଦୁଃଖର ଅପାର ଜଳରାଶି। ମା କୌଶଲ୍ୟେ, ରାଘବ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଡୁବିଯାଇଛି; ଏହି ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରକୁ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଅସମ୍ଭବ। ମୁଁ ଯେ ଆଜି ରାଘବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନପାଉଛି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଏପରି ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ରାଜା ଅଚାନକ ଶଯ୍ୟାରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଭାସିଯାଇଥିବା ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଉଥରେ ଭୟରେ ଅତିବେଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଆତ୍ମା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛି ଭାବେ, ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା, ରଥିକୁ କହିଲେ—ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନି। ରଥକୁ ଦ୍ରୁତ ଫେରାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଅ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯିବି, ନହେଲେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ରଥିକ ହାତ ଜୋଡ଼ି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଜାଣନ୍ତୁ ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହି, ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ଉଚ୍ଚ ଲୋକରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସୀତା ବନର ଏକାକୀତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୃହରେ ଥିବା ପରି ନିର୍ଭୟ ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ କୌଣସି ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଦେଖୁନି; ବନବାସ ଜୀବନକୁ ସୀତା ସୁସ୍ଥ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ସେ ଏଯୋଧ୍ୟାର ବଗିଚାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେପରି ବନର ଏକାକୀତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦ୍ଵିପ୍ତିମାନ୍, ଶିଶୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ରାମଙ୍କ ସହ ବନରେ ଥିବାକୁ ତାଙ୍କ ମନ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପେ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ରାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ରାମ ବିନା ଏଯୋଧ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ ପରି। ସୀତା ବନର ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଜିନିଷ ଜାଣିନେଇ, ଏପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେପରି ସେ ଏଯୋଧ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି। ମୋ ମନରେ କେବଳ ସୀତାଙ୍କର କୈକେୟୀ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଅଚାନକ କଥା ମନେ ପଡ଼େ, ଏବେ ସେମାନେ ମନରୁ ଅପସାରି ଯାଇଛି। ଏହାପରେ ରଥିକ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ମନୋହର କଥା କହିଲେ। ବନ ରାସ୍ତାର ବାୟୁ ଶକ୍ତି, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, ସୀତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମୁହଁକୁ କେବେ ମଲିନ କରିପାରୁନାହିଁ। ଦାନଶୀଳ ବୈଦେହୀଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶିତ ପଦ୍ମପରି ଦ୍ଵିପ୍ତିମାନ୍ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କେବେ ମଲିନ ହୁଏନାହିଁ। ଏବେ ତାଙ୍କ ପାଦ ରଞ୍ଜନା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମକୁଞ୍ଜିକା ପରି ଦ୍ଵିପ୍ତିମାନ୍। ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଦେହୀ ଗମନ କରିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ମଣିପାଦ ଝଙ୍କାର ଶୁଣାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଖେଳୁଥିବା ନାରୀ। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ଭୟଭିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛନ୍ତି ରାମଙ୍କ ଭୁଜା। ଏଠି କୌଣସି ଦୟା କରିବାକୁ ଆପଣ, ନିଜକୁ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କୁ ଅର୍ହନ୍ତିନାହାନ୍ତି; ଏହି ନୀତି ଲୋକରେ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ଖ୍ୟାତି ହିସାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଆନନ୍ଦିତ ମନ ନେଇ, ମହାମୁନି ଯିବା ପରେ ସେମାନେ ବନରେ ଫଳମୂଳ ଖାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ତଥାପି, ରଥିକ ଏଭଳି ଉଚିତ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକ୍ରାନ୍ତ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ବନ୍ଦ କଲେନାହିଁ—“ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!” ବୋଲି ଡାକି ଡାକି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ କରୁଛି। ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଜିତ ଖ୍ୟାତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଘବ କ୍ରୁପାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖରେ ପ୍ରସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ କେମିତି ବନର କଠିନତା ସହିବେ? ଏଇ ଯୁବତୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, କୋମଳ ମୈଥିଳୀ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ କେମିତି ବନର ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିପାରିବେ? ସେ ଯେଉଁଠି ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ତରକାରି ଓ ଉପର୍ସର ଖାଇଥିଲେ, ସେଇ ଚକ୍ଷୁସାଲି ସୀତା କେମିତି କଠିନ ବନଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିବେ? ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା ସୀତା କେମିତି ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହିପାରିବେ? ସେଇ ବହୁବଳୀ, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ପରି ଭୁଜା ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ କେଉଁଠି ଶୁଇଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ମୁହଁ, ଚମତ୍କାର କେଶ, ପଦ୍ମସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳପଦ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବି? ସତ୍ୟକୁହିଁ, ମୋ ହୃଦୟ ଏତେ ଦୃଢ଼ ଯେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭାଙ୍ଗି ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୁଏନାହିଁ। ତୁମ ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ପରିଜନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖର ଅର୍ହ, ସେମାନେ ବନରେ ଦୁଃଖରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶ୍ରୁରେ ଲୁହା ହୋଇଥିବା ଆୟୋଧ୍ୟା ରାଜପାଳି ଘରେ ଶୋକର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଯାଇଥିଲା।