ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ଏପରି ଗଭୀର ଯେ, ଏହାର ଗହୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ହେଉଛି ଦୂର ତୀର, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ, ଆଉ ଅଶ୍ରୁ ହେଉଛି ଫେନ ଭରା ଦୁଷ୍ପ୍ରବାହ ଜଳ। ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ବିନ୍ତା ହାତ, ଏହାର ଗଜଗଜାଟ ହେଉଛି କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି, ଚୁଲି ଖୋଲି ଯିବା ହେଉଛି ଏହାର ତେଲ ଉପରେ ଭାସୁଥିବା ଶାଖାପତ୍ର, ଆଉ କୈକେୟୀ ଏହି ସମୁଦ୍ର ତଳ ଅଗ୍ନି। ମୋର ଅଶ୍ରୁ ଧାରା ଏହି ଦୁଃଖ ନଦୀକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଦେଉଛି, ମନ୍ଥରା ଙ୍କ କଥା ଏଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ମଗର ଭଳି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଵର ଏହାର କୂଳ ହେଉଛି, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହି ଦୁଃଖ ଶାଗରର ବିସ୍ତୃତ ଜଳ। ଏହି ଦୁଃଖ ଶାଗରରେ, ହେ କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ଏବେ ଡୁବିଯାଇଛି, ରାଘବ ବିନା ମୋର ପାଇଁ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ମୁଁ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏଠି ତାଙ୍କୁ ନ ପାଇଁ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଚିତ—ଏହିପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ସ୍ୱସ୍ଥାନ ଉପରେ ଅଚେତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ବିହ୍ବଳ ହେଲେ। ଏହିପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ବଦଳିଯାଇଛି, ସେ ରଥିକୁ କହିଲେ: “ମୋତେ ତାହାଁକୁ ନେଇ ଚାଲ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ। ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ; ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚଳିଯିବି।” ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ରୋଧି ରଥି ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ମାତା, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଯେଉଁ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ, ଜାଣନ୍ତୁ ରାଘବ ଏବେ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସଂଯମୀ, ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରି ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ଭଳି ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଏକାକୀ ବନରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ନିଜ ନିବାସ ପାଇ ସ୍ୱସ୍ଥ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ଭୟ ନାହିଁ, ମନ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ। ମୁଁ ସୀତାଙ୍କର ମନଃକ୍ଲେଶର କିଛି ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖିନାହିଁ; ସେ ବନବାସରେ ଅନୁକୂଳ ଅଟୁଟ ଅଟୁଟ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ସେ ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ବନର ସୂନସାନ ଦୃଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଚନ୍ଦ୍ରର ନିକଟ ମୁଖ ଥିବା ସୀତା ଶିଶୁ ଭଳି ମନ ଲଗାଇ ରହିଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଓ ରାମଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ବନରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ସେଙ୍କର ହୃଦୟ ନିଜେ ରାମଙ୍କଠାରେ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ ଭଳି। ସୀତା ବନର ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବୃକ୍ଷ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଦେଖି ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏପରି ଲାଗେ ଯେ, ସେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଅନେକ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଉଛନ୍ତି। ସେ କେବଳ କୈକେୟୀ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଅବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଥିଲେ, ଏବେ ଏହି କଥା ମୋ ମନେ ଆସୁନାହିଁ। ଏହି ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଶିତଳ କଥା କହିଲି। ବନର ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁର ଜୋର, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ କମାଇପାରୁନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଲାଲ ଆଲତା ବିନା ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ଭଳି ଜାଜ୍ୱଳ୍ୟମାନ, ଅଳଙ୍କାର ବିନା ମଧ୍ୟ ସେ ଗମନ କରୁଥିବାବେଳେ ପାୟଲର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ, ଖେଳୁଥିବା ନାରୀ ଭଳି। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ରାମଙ୍କ ବାହୁ ଉପରେ ଅପାର ଆସ୍ଥା। ଏଠି ତୁମେ, ନିଜେ କିମ୍ବା ରାଜା, କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୟା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ଆଚରଣ ସନାତନ କୀର୍ତ୍ତି ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ମହାମୁନି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ବନବାସ ପାଳନ କରି, ଫଳମୂଳ ଖାଇ, ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ତଥାପି, ରଥିଙ୍କ ଉପଦେଶ ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ କୌଶଳ୍ୟା ‘ପ୍ରିୟ! ପୁତ୍ର! ରାଘବ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରିବା ଛାଡ଼ିଲେନାହିଁ। ଏହିପରେ, ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶ୍ରୁପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋର ଯେ କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋର ପୁତ୍ର ରାଘବ କୃପାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ଏମିତି ସେମାନେ ଦୁଇ ଭାଇ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ବନରେ ସୀତା ସହିତ କିପରି ଦୁଃଖ ସହିବେ? ଏହି ଯୁବତୀ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, କମଳାଙ୍ଗୀ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେ ମୈଥିଲୀ କିପରି ତାପ ଓ ଶୀତ ସହିବେ? ଅନେକ ପଦାର୍ଥ, ସୂପ ଓ ଚଟଣି ସହିତ ଖାଇଥିବା ସୀତା ଏବେ କିପରି କଠିନ ବନଫଳ ଖାଇବେ? ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ସୀତା, ଏବେ କିପରି ମାଂସାହାରୀ ପଶୁଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ସହିବେ? ସେ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଲୋହ ଦଣ୍ଡ ସମାନ ବାହୁ ଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସଦୃଶ, ପ୍ରବଳ ରାମ ବନରେ କେଉଁଠି ଶୁଅଛନ୍ତି? କେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର କମଳ ରଙ୍ଗର ମୁଖ, ଚମତ୍କାର କେଶ, କମଳ ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ଓ ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବି? ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ଅତି ଦୃଢ଼, କାରଣ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସଂଖ୍ୟ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏନାହିଁ।” ଏପରି ଦୁଃଖର ଶାଗରରେ ଡୁବି, ଦଶରଥ ଓ କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପ୍ରବାହିତ ହେଇ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅପାର ଭାବେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ଚାଲିଲା।