ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇ, ମୋଟା ଦାନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ଜୀବିତ ରହିପାରିବି, ତେବେ ଏହି ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ବୋଲି ଆଶା କରେ। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ—ଉନ୍ମାଦ ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ପ୍ରବଳ ବାହୁ ଓ ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ତାଙ୍କୁ—ଦେଖିନପାରିବି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଶ୍ରେଣୀର ସନ୍ତାନ ହୋଇ, ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନାହିଁ—ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କ'ଣ ହେବ? ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହା ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ମୋର ଏହି ବିପଦ ଓ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ ବିଷୟରେ ଜାଣନାହ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମରିଯାଉଛି। ଏପରି ଭାବରେ ଭାରି ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖର ଅପାର ସମୁଦ୍ରକୁ ପାର ହେବାର ଅସମ୍ଭବତାରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ କହିଲେ—ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କର ବନବାସ, ସୀତାଙ୍କର ବିୟୋଗ ଦୂର ପାର, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅଶ୍ରୁ ତାହାର ଫେଣିଳ ଜଳ। ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ମାଡ଼ିବା, ତାହାର ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଦୁଃଖର ରୋଦନ, ତାହାର ଭାସୁଥିବା ଶିବାଳି ହେଉଛି ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ଚୁଲି, ଏବଂ ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ମୋର ଅଶ୍ରୁ ଧାରା ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛି, କୁବିଜା ମନ୍ଥରାଙ୍କର କଥା ଏଠାର ମହା ମଗର, କ୍ରୁର ବର ଏହି ସମୁଦ୍ରର କୂଳ ଓ ରାମଙ୍କର ବନବାସ ତାହାର ବିସ୍ତୃତି। ଏହି ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରରେ ରାଘବ ବିନା ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି, ମୋ ପାଇଁ ଏହା ପାରହେବା ଅସମ୍ଭବ। ଆଜି ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନାହିଁ, ଏହା ମୋର ପାଇଁ ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖର କଥା। ଏପରି କହି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ହଠାତ୍ ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ବିଚାନା ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ବିୟୋଗ ଶୋକରେ ତଳମାଳ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ମାତା ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ଭୟରେ ଅତିଶୟ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏଭଳି ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତା’ପରେ କୌଶଳ୍ୟା, ଅନେକଥର ଭୟରେ କାପିଥିବା ଏବଂ ମନେ ମନେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ଭାବି, ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯା, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବିନା ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ। ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ଫେରାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯା, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯିବି; ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ସାରଥି, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଭରିଯାଇଥିବା ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହାତ ଜୋଡି ରାଣୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲେ—ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବିକଳତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଜାଣନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସଂଯମୀ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପରି ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଏକାକୀ ବନରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା, ନିଜ ନିବାସ ମିଳିଯାଇଥିବା ପରି ନିର୍ଭୟ ଓ ଶାନ୍ତ ମନେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୁଃଖ ଚିହ୍ନ ଦେଖିପାଉନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି ମନେ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି। ଯେପରି ସୀତା ଏପୁର୍ବେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁଥିଲେ, ଏବେ ବନର ଏକାକୀତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ତେଣୁ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି। ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ସମ ମୁହଁଥିବା ସୀତା, ଶିଶୁପରି ଖେଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ତିନି, ଅଟୁଟ ମନୋବଳ ସହିତ, ବନରେ ରାମଙ୍କ ସହ ବସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସତ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଗଛିଛି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୋଧ୍ୟା ରାମ ବିନା ବନ ପରି। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀର ପଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଥିଲେ। ସୀତା ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣିନେଉଥିଲେ; ଏବଂ ଆୟୋଧ୍ୟା ନିକଟରେ ଥିବା ପରି ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। କେବଳ ମୋତେ ତାଙ୍କର କୈକେୟୀ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ଅସାବଧାନ ଉଚ୍ଚରିତ କଥା ମନେ ପଡ଼ୁଛି, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୁଁ ମନେ ପକାଇପାରୁନାହିଁ। ସାରଥି ଏହି ଅସାବଧାନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରି, ରାଣୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ। ବନପଥର ବାୟୁ, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ରୂପକୁ କ୍ଷୟ କରିପାରୁନାହିଁ। ଦାନଶୀଳ ବୈଦେହୀଙ୍କର ନୀଳପଦ୍ମ ସମ ମୁହଁ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଲୋକିତ ରହିଛି; ଲାକ୍ ରହିଥିବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କୃତ ନ ଥିବା ପାଦ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମକୁଡ଼ି ପରି ଚମକୁଛି। ବୈଦେହୀ ଏବେ ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗମନ କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ନୁପୁର ରବ ଶୁଣାଯାଏ, ଖେଳୁଥିବା ନାରୀ ପରି ଚାଲିଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ଭୟ ପାଉନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ନିର୍ଭର ରାମଙ୍କର ବାହୁ ଉପରେ। ଆପଣ, ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ରାଜା ଦଶରଥ—କେହି ଦୟାର ପାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି; କାରଣ ଏହି ଆଚରଣ ଜଗତରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଖ୍ୟାତି ହିସାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଓ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ମହା ଋଷି ଚାଲିଯିବା ପରେ ସେମାନେ ବନ ଫଳ ଭୋଜନ କରି, ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି। ତଥାପି, ସାରଥିଙ୍କର ଏହି ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଶବ୍ଦ ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ରାଣୀ ତାଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ବନ୍ଦ କଲେନି, 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ। ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—ମୋ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଘବ କୃପାଳୁ, ଦାନଶୀଳ ଓ ମୃଦୁଭାଷୀ। ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ବନରେ ସୀତା ସହିତ କିପରି ଦୁଃଖ ସହିପାରିବେ?