ସାରଥୀଙ୍କୁ ଦଶରଥ ଦେଖି କହିଲେ, “ହେ ସାରଥୀ, ଯଦି କେବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଚାଲ। ମୋର ଜୀବନ ଦୃତ ଭାବେ ମୋତେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। ଯେଉଁ ଆଦେଶ ମୋର ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରେଇ ଆଣ, କାରଣ ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା, ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ବକ୍ର ଦାନ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରିଥିବା? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି। ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ବେଦନା ଆଉ କ’ଣ ହେବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସନ୍ତାନ, ଏଭଳି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି, ଏଉଁଠି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନି। ହାୟ ରାମ! ହାୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ! ହାୟ ତପସ୍ଵିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିନାହ, ମୁଁ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁର ଦୂଆରେ ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ମନେ ଅପାର ଶୋକର ସାଗରକୁ ବୁଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଶୋକ ସାଗରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦୂର ପାର ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, ତାର ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଝାଗ ଓ ଦୂଷିତ ଜଳ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ। ଏହି ସାଗରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ମରାଇବା, ତାର ରବ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଶୋକର ଆର୍ତ୍ତନାଦ, ତରିଫା ହେଉଛି ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶ, ଏବଂ ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ଏହି ସାଗର ମୋ ଅଶ୍ରୁର ବାଢ଼ି ଜଳରେ ପୁରି, କୁବଡ଼ୀଙ୍କ କଥା ଏଠାରେ ମହା ମଗର ଭଳି, ନିଷ୍ଠୁର ବରଦାନ ଏଠାରେ କୂଳ ଭଳି, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହାର ବିସ୍ତୃତି। ଏହି ଶୋକ ସାଗରରେ, ହେ କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏଠାରେ ବୁଡ଼ିଗଲି; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଜୀବନରେ ଏହି ଶୋକ ସାଗର ଅପାରଗମ୍ୟ। ମୁଁ ଆଜି ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖିପାରୁନି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ; ଏଭଳି କହି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ହଠାତ୍ ଅପସ୍ମାର ହୋଇ ଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏଭଳି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଦୁବିଯାଉଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ଏହିପରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସାଠିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ କୌଶଳ୍ୟା, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ମନେ ଯେପରି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସାରଥୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଉଅ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ମୁଁ ଏଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ପଛକୁ ଫେରା; ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ। ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।” ଏହିପରେ, ସାରଥୀ ଅଶ୍ରୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ, ହାତ ଯୋଡି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଦୁଃଖ ଓ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ଶୋକ ଜନିତ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ଆପଣ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ, ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରି, ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଓ ନିୟମିତ ଥାଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ ଭଳି ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ସୀତା ମଧ୍ୟ ବନରେ ନିଜ ନିବାସ ମିଳିବା ପରେ ଆପଣଙ୍କ ଘର ଭଳି ନିର୍ଭୟ ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଦେଖୁନି; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ, ମହାରାନୀ, ତାହା ଦେଖିପାରୁଛି। ଯେପରି ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସେହିପରି ବନର ନିର୍ଜନତାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଯୁବତୀ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁଥିବା ସୀତା ଶିଶୁ ଭଳି ମଜା କରୁଛନ୍ତି; ତିନି ମନରେ ଅଟୁଟ ଥିବାରୁ, ବନରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ରହି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଆୟୋଧ୍ୟା ବନ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀର ଧାରା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ସେ ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଯେଉଁ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତାହା ଜାଣିନେଇ, ଆୟୋଧ୍ୟା ନିକଟରେ ରହିଥିବା ଭଳି ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଆଶ୍ୱାସ ପାଆନ୍ତି। କେବଳ ସେ କେତେକ କଥା କେବେ କେବେ କହିଥିଲେ, ଯାହା କୈକେୟୀ ସହ ଜଡିତ; ଏବେ ସେ କଥା ମୋ ମନକୁ ଆସୁନାହିଁ। ସେ କଥା ଅବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏହି କଥା ଭୁଲି, ସାରଥୀ ପୁନି ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର କଥା କହିଲେ। ପଥରେ ବାୟୁର ତୀବ୍ରତା, ବିକ୍ଷିପ୍ତତା କିମ୍ବା ତାପ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଚହେରାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମାଇପାରେନି। ଦାନଶୀଳ ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶିତ ପଦ୍ମ ଭଳି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାହାର ଚମକ କମିଯାଏନି। ଏଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅଲତା ହିନ୍ନ ପାଦ ଲୋଟସ କୁଡ଼ି ଭଳି ତଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଚମକୁଛି। ବୈଦେହୀ ଏବେ ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଗୁଂଗୁରୁ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି, ଯେପରି ଏକ କ୍ରୀଡ଼ାନ୍ତୀ ନାରୀ। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ କିମ୍ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ରାମଙ୍କ ବାହୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ, ନିଜେ ଓ ରାଜା କୌଣସି ଦୟାର ପାତ୍ର ନୁହନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଆଚରଣ ଜଗତରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ହିସାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତୁ; ମହାତ୍ମା ରାମ ବନପଥରେ ଚାଲିଗଲେ ପରେ, ସେମାନେ ବନରେ ଫଳମୂଳ ଖାଇ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହିପରି ସାରଥୀ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ରାଜମାତା କୌଶଳ୍ୟା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶୋକରେ ରହି, “ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!