ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଏବଂ ଉପସଦ ନାମକ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ପରେ, ଦ୍ୱିଜାତିଗଣ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଲେ। ଏହା ପରେ, ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି ଉପଯୁକ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରଭାତ ସୋମ ନିମ୍ନନ କ୍ରିୟା କରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିବେଦନ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା; ପରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୋମ ନିମ୍ନନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟ ସୋମ ନିମ୍ନନ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଲେ। ଏଠାରେ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପ୍ରବୀଣ ଋଷିମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ। ହୋତୃ ପୁରୋହିତମାନେ ମଧୁର ଓ ମୃଦୁ ଚାଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ ହବି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଲେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ହବି ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଏକେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପରି ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବରେ ହେଲା। ଏହି କ୍ରିୟା ଦିନଗୁଡିକରେ କୌଣସି ଲୋକ କ୍ଲାନ୍ତ ନାହିଁ, କୌଣସି ଲୋକ ଭୁକ୍ତ ନାହିଁ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ଅନୁସାରୀ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା ଖାଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଉପକର୍ତା ଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ, ତପସ୍ୱୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ସଦା ଖାଇଥିଲେ ବୋଲି କୌଣସି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ଭାରି ଭାରି ଖାଦ୍ୟ ତଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ତୟାରି ହୋଇଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏହି ମହାୟଜ୍ଞରେ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପାଇଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଖାଦ୍ୟର ଗୁଣ ଉପସଂହାର କରି, ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆହା, ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ!” ଭଲ ଭାବରେ ଭୂଷିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେବା କରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ମଣି ତାଲା ଧରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ବିରାମ ସମୟରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନୀତିବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନେକ ତର୍କ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଥିଲେ, ପ୍ରତିଜନେ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ, ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଜଣେ ଷଡ୍ବେଦାଙ୍ଗ ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, କୌଣସି ଅନୁଶାସନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ନାହିଁ, କୌଣସି ଅପଢ଼ା ନାହିଁ, କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତର୍କରେ ଅପରିଚିତ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ ଉତ୍ତଳିତ ହେବା ସମୟରେ, ଛଉଟି ବିଲ୍ବ ଦ୍ୱାରା, ଛଉଟି ଖଦିର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବିଲ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ପତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ତମ୍ଭ ତିଆରି ହେଲା। ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ତମ୍ଭ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେବଦାରୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେଲା; ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ତମ୍ଭ ହାତ ଫିଲାଇ ଥିଲେ। ଏସବୁ ଶ୍ତମ୍ଭ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଲୋକମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞର ଉଜ୍ଵଳତା ପାଇଁ ସୁନାରେ ଭୂଷିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ୨୧ଟି ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତିଟିରେ ୨୧ଟି ମଣି ଏବଂ ୨୧ଟି ଉତ୍ତମ ରୂପରେ ଭୂଷିତ ପୋଶାକ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଶ୍ତମ୍ଭ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷ କୁଶଳୀମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଏହି ଶ୍ତମ୍ଭ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଓ ମୃଦୁ ଆକୃତିରେ ଥିଲା। ଏସବୁ ଶ୍ତମ୍ଭ ପୋଶାକରେ ଢାକା ଥିଲା, ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାପ ଓ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଇଟ ତିଆରି ହେଲା; ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ତିଆରି କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବେଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ; ଏହା ଗରୁଡା ଆକୃତିରେ, ସୁନାର ପାଖ ଥିଲା, ତିନି ତଳ ଓ ଅଠାର ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଦେବତା ପ୍ରତି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପଶୁ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲେ; ଅଜଗର ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିନ୍ୟାସ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ତିନି ଶହ ପଶୁ ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା। ଏଠାରେ କୌଶଲ୍ୟା ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖାଶୁଣା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତିନିଟି ଚୁରି ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାକୁ ଆନନ୍ଦରେ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା, ପକ୍ଷୀ ସହିତ, କୌଶଲ୍ୟା ଧର୍ମ ଆଶା କରି, ସେଠାରେ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ପୁରୋହିତମାନେ ରାଣୀଙ୍କ ନାରୀମାନେ ମାନ୍ୟ ଦେଇ ଏକାଉଁଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କରି ନେଇଯାଉଥିଲେ। ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ନିଜ ନିୟତ ଓ ଦକ୍ଷ ଭାବରେ ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ। ରାଜା ଏହି ଚର୍ବିର ଧୂଆଁ ସୁଘ୍ରାଣ କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ନିଜର ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତମାନେ, ସୋଳ ଜଣେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦିଆଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱମେଧରେ କଣ୍ଡ ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦିଆଯାଉଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଲ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ତିନି ଦିନ ଚଲିଥିବା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଦିନ ଚତୁଷ୍ଟୋମ କ୍ରିୟା ହେଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ଗଣିତ ଅତିରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ହେଲା। ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ, ଆୟୁଷୀ, ଅତିରାତ୍ର, ଅଭିଜିତ୍, ବିଶ୍ୱଜିତ୍, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଏବଂ ମହାୟଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ରାଜା, ନିଜ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା, ପୂର୍ବ ଦିଗ ହୋତୃକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁକୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।