ଏହି ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ବା କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜପରିବାର ଉପରେ ଆସିଛି, ଚାରିଅଟ ଚାଳକ, ଯାହା ଏହି ବଂଶର ନାଶ ନେଇଆସିଛି। ଚାରିଅଟ ଚାଳକ, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଚାଲ, କାରଣ ମୋ ଜୀବନ ଏବେ ଖୁବ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛି। ମୋର ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ପଛକୁ ଫେରାଇ ଦେଅ, କାରଣ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ରାମ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ତିବ୍ର ଦାନ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶୂରବୀର ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଯିବି, ତେବେ ଶୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ରକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ମଣି ଖୋଚା ଧାରିଥିବା ତାଙ୍କୁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି। ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରେ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବନ୍ଶଜ ହୋଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ହାଁ ରାମ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ! ହେ ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିନାହା, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁରେ ପହଞ୍ଚିଯାଉଛି। ଏପରି ଭାବରେ ଭାରି ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ, ରାଜା ଏକ ଅପାର ଶୋକ ସାଗରେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ। ସେଇ ଶୋକ ସାଗର ଯାହାର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦୂର ପାର ହେଉଛି ଶୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, ତୁଫାନ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଝାଗ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ ଧାରା। ଏହି ସାଗରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତପାଉ ମାଡ଼ିବା, ତାର ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ, ତାର ଶାଖାପତ୍ର ହେଉଛି ବିଖଣ୍ଡିତ କେଶ, ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଝରା ଝରା ଏହି ସାଗର ଭରିଯାଉଛି, କୁଭଜାଙ୍କ କଥା ଏଠାରେ ବଡ଼ ମାଛ, କୠରୂର ଵର ତାର କୂଳ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ତାର ବିସ୍ତୃତ ପାଣି। ଏହି ଶୋକ ସାଗରେ ମୁଁ ଏବେ ବିନା ରାଘବଙ୍କ ଡୁବିଯାଇଛି, ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନପାଇଁ—ଏହି ଭାବରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ମହାରାଜ ହଠାତ୍ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ରାନୀ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏଠିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସାଠିଏ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ କୌଶଳ୍ୟା, କମ୍ପିତ ଦେହରେ, ମନେ ହେଉଛି ମନ୍ଦ ଆତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଚାରିଅଟ ଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇ ଚାଲ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ, ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇ ଚାଲ। ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ନଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।” ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ନ କଣ୍ଠରେ, ଚାରିଅଟ ଚାଳକ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ମାତା, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ତର ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଜାଣନ୍ତୁ ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସେବନ କରିବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ ଭାବରେ ପୂଜିବେ। ଏହି ଅଜଣା ବନରେ ମଧ୍ୟ ଶୀତା ନିଜ ନିବାସ ପାଇ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ନିର୍ଭୟ, ରାମଙ୍କ ଉପରେ ମନ ଭରସା କରି ରହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରେ କିଛି ମାତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଖୁନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ଉପଯୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଯେପରି ଶୀତା ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ବାଗିଚାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେପରି ବନର ନିରବତାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖିବା ପରି ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ଶୀତା ଏଖଣି ଶିଶୁ ପରି ଖେଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ ଏବଂ ପ୍ରାଣ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅୟୋଧ୍ୟା ବିନା ରାମ, ବନ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି, ସେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି ଜାଣିନେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିବାର ଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। କେବଳ କୈକେୟୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି ଅସାବଧାନ କଥା ମୁଁ ମନେ ପକାଏ, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମନେ ଆସୁନାହିଁ। ସେଇ ଅସାବଧାନ କଥା ଭୁଲି ଦେଇ, ଚାରିଅଟ ଚାଳକ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଜନକ କଥା କହିଲେ। ବନର ବାୟୁ, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପମାନ କିଛି ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁକୁ ଅନ୍ଧାର କରିପାରୁନାହିଁ। ଉଦାର ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁହଁ ଯେଉଁପରି ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାହା ତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଏନାହିଁ। ଏଖଣି ମଧ୍ୟ, ଲାକ୍ ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପାଦ ମନ୍ଦାର ମୁକୁରା ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛି। ଅଳଙ୍କାର ବିହୀନ ବୈଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଚାଳରେ ଚାଲିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପାଦକଙ୍କଣ ନାଦ ହେଉଛି ଏକ ଖେଳିପାଇଁ ନାରୀ ପରି। ବନରେ ହାତୀ, ସିଂହ ବା ବାଘ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭୟ ପାଉନାହାନ୍ତି, କାରଣ ରାମଙ୍କ ବାହୁ ଉପରେ ସେ ଭରସା କରନ୍ତି। ଏଠି ଆପଣ, ନିଜେ କିମ୍ବା ରାଜା କେହି ମଧ୍ୟ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଆଚରଣ ଜଗତରେ ଚିରସ୍ମୃତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନ ଖୁସିରେ, ବଡ଼ ଋଷି ଯାଉଥିବା ପରେ ସେମାନେ ବନର ଉପରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, କନ୍ଦମୂଳ ଖାଇ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ କଥା ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି। ତଥାପି, ଚାରିଅଟ ଚାଳକଙ୍କ ଉଚିତ କଥା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ କୌଶଳ୍ୟା ନିଜ ଶୋକ ଛାଡିପାରିଲେ ନାହିଁ, 'ପ୍ରିୟ! ପୁଅ! ରାଘବ!' ବୋଲି ଡାକି କାନ୍ଦିବା ଚାଲିରଖିଲେ। ଏଠିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।