ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ନ ମିତ୍ରଙ୍କ ସହ, ନ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ, ନ ନାଗରିକଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲି; ଏହି ନିଷ୍ପତି ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଜନାନୀ କାଇକେଇଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ହଠାତ୍ ନେଇଥିଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖଦ ଦୁର୍ଘଟନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପରିବାର ଉପରେ ଏହି ବିପଦ ଆସିଛି, ଓ ଏହା ଏହି ବଂଶର ଅନ୍ତ ଦିଗରେ ନେଇଯାଉଛି। ଚାରିଅଟିୟର, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଉ; ମୋ ଜୀବନ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛି। ଯେଉଁ କମାଣ୍ଡ ମୋର ଅଛି, ଏହା ରାଘବଙ୍କୁ ଆଉ ଫେରାଇ ଦେଉ; ମୁଁ ରାମ ଛଡ଼ା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ବକ୍ରଦନ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁ ଧାରୀ ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିରହି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଯିଏ ରକ୍ତମୟ ଚକ୍ଷୁ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭୁଜ ଓ ମଣି ଝୁମକା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଯିବି। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦ ଅନ୍ୟ କଣ ହେବ: ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ସରୁ ଆସି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଛି ଓ ଏଠାରେ ରାଘବକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ? ହାୟ ରାମ! ରାମଙ୍କ ଭାଇ! ହାୟ ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତମେ ଜାଣୁନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ମରିଯାଉଛି। ଉତ୍କଟ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ରାଜା ଦଶରଥ ଏକ ଅପାର ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଳୀନ ହେଲେ, ଯାହାକୁ କେହି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଓ କହିଲେ—ଏହି ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦୂର ତୀର ହେଉଛି ସୀତାର ବିଚ୍ଛେଦ, ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ମୋର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଝାଗ ହେଉଛି ମୋର ଅଶ୍ରୁ। ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତର ଚାପା, ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଆର୍ତ୍ତନାଦ, ତେରା ହେଉଛି ବିକୃତ କେଶ, ତଳ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କାଇକେଇ। ମୋର ଅଶ୍ରୁ ଝରା ଜଳରେ ପୋଷିତ, କୁବିଜାର ଶବ୍ଦ ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମହା ମାଛ, କ୍ରୂର ବର ଏହି ସମୁଦ୍ରର ତୀର, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହାର ବିସ୍ତାର। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ, କୌସଲ୍ୟା, ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ବିଳୀନ ହୋଇଛି; ମୋ ପାଇଁ ବଞ୍ଚି ଏହି ଦୁଃଖ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏହା ଅନୁଚିତ ଯେ, ମୁଁ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ—ଏଭଳି ଶୋକ କରି ବଡ଼ ରାଜା ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଶୟନାଗାରରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଯିବା। ରାଜା ଏଭଳି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ, ରାମଙ୍କ ମା ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଇଲେ। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷଷ୍ଠି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, କୌସଲ୍ୟା ଅନେକ ଥର କମ୍ପିତ ହୋଇ, ମନେ ଯେପରି ଭୂତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଭାବ, ଏବଂ ଜଣେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଭଳି ଅନୁଭବ କରି, ଚାରିଅଟିୟରକୁ କହିଲେ—“ମୋତେ ତାଉଁଠି ନେଉ ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ଦ୍ରୁତ ଫେରାଇ ଦେଉ; ମୋତେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ନେଉ। ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯାଇଯିବି।” ଚାରିଅଟିୟର ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ ଅଟକିଯାଇ, ହାତ ଜୋଡି ରାଣୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରି ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକର ପରି ପୂଜା କରନ୍ତି। ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ନିବାସ ପାଇ, ନିଜ ଘରର ଭଳି ନିର୍ଭୟ ଓ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଭରସା କରି ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖର କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଏକଦମ ଉପଯୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ରାଣୀ। ଯେପରି ସୀତା ଅୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଯୁବ ଚନ୍ଦ୍ରର ପରି, ଶିଶୁ ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; କାରଣ ସୀତା ଦୃଢ଼ ମନ ଧାରଣ କରି ରାମ ସହିତ ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରକୃତରେ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାମଙ୍କୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି; ସୀତା ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକା ଅରଣ୍ୟର ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ ଓ ସହର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ନଦୀର ଧାରା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଦେଖନ୍ତି। ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ସୀତା ଯାହା ଚାହାନ୍ତି ଶିଖନ୍ତି; ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶବ୍ଦ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନୁଭବ କରି ତାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ମୁଁ କେବଳ ତାଙ୍କ କାଇକେଇ ସମ୍ପର୍କରେ ହଠାତ୍ କହିଥିବା ଶବ୍ଦ ମନେ ପକାଉଛି; ଏବେ ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋର ମନରେ ଆସୁନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅସାବଧାନତାରୁ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଦୂର କରି, ଚାରିଅଟିୟର ରାଣୀକୁ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ରାସ୍ତାରେ ବାୟୁର ଶକ୍ତି, ଭ୍ରାନ୍ତି, କିମ୍ବା ତାପ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚେହେରାର ଚମକ କମାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଉଦାର ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚେହେରା ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମର ପରି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ପରି ଚମକୁଛି, ଏହାର ଚାମତ୍କାର କମିନାହିଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଦ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପଦ୍ମକୁଞ୍ଚର ପରି ଚମକୁଛି। ବୈଦେହୀ ଏବେ ତାଙ୍କ ଭୂଷଣ ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗମନ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଚାଲ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଓ ତାଙ୍କ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗୁଂଗୁର ଚମକୁଛି, ଏକ ଖେଳାଳି ମହିଳାର ପରି।