ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ନିରପେକ୍ଷ—କାହା ପ୍ରତି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଉନି। ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମନମରା, ସେମାନଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଉଠୁଛି। ରାମଙ୍କର ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଧ୍ୟା, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ମନେ ପଡ଼େ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅବିହୀନ—ସେଇପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାନନ୍ଦ। ଏହି ସମୟରେ, ସାରଥିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଦୁଃଖରେ ଆବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ମୋ ସହ ବସି ନେଇନଥିଲି। କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘଟିଛି। ମୁଁ କେବଳ ଏହି ମହିଳାଙ୍କ ମୂଢ଼ତାରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ପ୍ରଜା କାହା ସହ ପରାମର୍ଶ କରିନଥିଲି, ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହଠାତ୍ ନେଇଯାଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ବିଧି ବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଫଳରେ ଏହି ଦୁର୍ଘଟନା ଆମ ବଂଶକୁ ବିନାଶ ଦିଗରେ ନେଇଯାଉଛି। “ସାରଥି, ଯଦି କେବଳ ଏକ ଉପକାର ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ—ମୋର ଜୀବନ ମୋତେ ତାଡ଼ି ଦେଉଛି। ଯେଉଁ କୌଣସି ଆଜ୍ଞା ମୋର ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ଜଣେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭଉଣ୍ଡା, ବକ୍ରଦନ୍ତୀ, ମହାଧନୁର୍ଧର ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିଲି, ସୀତା ସହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି। ଯଦି ମୁଁ ରତ୍ନାଭୂଷିତ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ, ରକ୍ତନେତ୍ର, ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚଳିଯିବି। ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ଏଠାରୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟ କଣ ଅଛି—ଯେଉଁ ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଲୋକ ହୋଇ, ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଆସିଛି, ଏଠି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ? “ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭଉଣ୍ଡା! ହା ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିନାହଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ଶୟନରେ ଅଛି। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ରାଜା ଦଶରଥ, ତୀବ୍ର ଶୋକରେ ମନ ଭାସି, ଶୋକର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଶୋକ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ତାହାର ପାର, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତାହାର ତରଙ୍ଗ, ଆଁଶୁ ତାହାର ଫେନ ଓ ଦୂଷିତ ଜଳ। ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହାତ ତାହାର ମାଛ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ତାହାର ଗର୍ଜନ, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କେଶ ତାହାର ଶ୍ରାବଣୀ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ତାହାର ଅଗ୍ନି। ମୋର ଆଁଶୁର ବନ୍ୟା ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ପୋଷିଉଛି, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କଥା ତାହାର ମହାମାଛ, କୠର୍ତ୍ସ୍ନ ବର ତାହାର ତୀର, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ତାହାର ବିସ୍ତାର। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ, ରାଘବ ବିନା, ଡୁବିଯାଉଛି—ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଶୋକ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେମାନେ ନାହାନ୍ତି—ଏଭଳି ଅନୁତାପ କରି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଅଚେତନ ହୋଇ ଶୟନରେ ବୃହ୍ମିତ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଶୋକିତ ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପୁନଃ ଭୟରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ। ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସାଠିଏଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଭୟାନ୍ୱିତ ଓ ଅନେକଥର ଗାତ୍ର କମ୍ପିତ, ମନେ ହେଉଛି ଯେଉଁଠି ମନ ବାଦି ଚାଲିଯାଇଛି, ସେ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଉଅ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ। ତୁରନ୍ତ ରଥ ଫେରାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ମୋତେ ନେଉଅ; ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚଳିଯିବି।” ସାରଥି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଆବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ—“ଦେବୀ, ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଶୋକର ଉତ୍ପାଦିତ ବେଦନାକୁ ମନରୁ ବାହାରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଜାଣନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହୀ, ରାମଙ୍କ ପାଦସେବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତମ ଲୋକ ପରି ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ବନରେ ସୀତା ତାଙ୍କର ନିବାସ ପାଇ, ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ, ଏଠାରେ ମୁଁ କୌଣସି ବିଷାଦ ଦେଖିନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ ପଡ଼େ। ଯେପରି ସେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେପରି ବନରେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ତାଙ୍କର ଅଛି। ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟୀ ମୁଖବାଳା ସୀତା ଏଠି ଶିଶୁପରି ଖେଳନ୍ତି; ସେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତବାଳା ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସହ ବନରେ ବସି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମରେ ଏମିତି ଲଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରିଥିଲା; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ ବନ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ବନର ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବୃକ୍ଷ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦେଖି ଜିଜ୍ଞାସା କରନ୍ତି; ଯେଉଁ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ ମନେ ହୁଏ ଯେପରି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି। ମୋର କେବଳ ଏତିକି ମନେ ପଡ଼େ, ସେ କୈକେୟୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କିଛି ଅସାବଧାନ କଥା କହିଥିଲେ; ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋର ମନେ ଆସୁନାହିଁ। ସେଇ ଅସାବଧାନ କଥା ଦୂର କରି, ସାରଥି ରାଜମାତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ବନର ରାସ୍ତାର ବାୟୁ, ଅସ୍ଥିରତା କିମ୍ବା ତାପ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭାକୁ କ୍ଷୟ କରିପାରୁନାହିଁ। ଦାନଶୀଳ ବୈଦେହୀଙ୍କ ମୁଖ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏଉଁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଭା ହୁଏନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଦ, ଅଳତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଦ୍ମକୁଡ଼ିର ପରି ଅଭିଭାସିତ, ଯଦିଓ ଲାକ୍ଷାର ରଙ୍ଗ ନାହିଁ।