ରାମଙ୍କ ବିନା ରାଜକୀୟ ରଥ ଫେରିଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜପଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ। ରାଜଧାନୀର ମହଳ, ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର ଓ ଶିଖର ଉପରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦ ଭୋଗୁଥିଲେ ଏବଂ ବିଳାପ କରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଚକ୍ଷୁ ଯୁଗଳରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଏକାଅପରକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଉଥିଲେ। ଏହି ବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଅପରିଚିତ—କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, କାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ହୃଦୟ ଏକେଇ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁଁଜିଯାଇଥିଲେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିରୁତ୍ସାହ ଓ ନିରାଶାରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ ତାଳ ହାରାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନି ମୁଝୁଆ ଓ ଦୁଃଖର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଏ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଲାଗିଲା ଯେ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଧ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ, ରଥିକଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଦଶରଥ ରାଜା ଅଶ୍ରୁଦ୍ରବିତ କଣ୍ଠରେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ରଥିକୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କଦାଚିତ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବଯଷ୍ଠମାନେ ବା ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ, ନାଗରିକଙ୍କ ସହ କରିନଥିଲି; ଏହା କେବଳ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନା ଦ୍ୱାରା ହେଇଛି। ମୁଁ ଅବିବେକରେ, ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଯାଇଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିପଦ ଆମ ଉପରେ ଆସିଛି, ଏହା ଆମ ବଂଶର ବିନାଶ ନେଇଆସୁଛି। ରଥିକ, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଚାଲ। ମୋ ଜୀବନ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଶେଷ ହେଉଛି। ଯେଉଁ କିଛି ଆଦେଶ ମୋର ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ରାମ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ଏହି ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ, ମୋତେ ଯଦି ଜୀବନ ରହେ, ତେବେ ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି। ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ’ଣ ହେବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅଂଶଜ ହୋଇ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଦେଖିପାଉନଥିଲି। ହାଁ ରାମ! ହେ ରାମଙ୍କ ଭୂନ୍ତା! ହେ ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣନାହ, ମୁଁ ଏହି ବିପ୍ଳବ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ପଥରେ ଅଛି। ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ରାଜା ଦଶରଥ ଅସହ୍ୟ ବିଷାଦରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏହି ଶୋକ ସାଗରର ଏକ ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଏହାର ଦୂର ପାର ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ତରଙ୍ଗ, ଅଶ୍ରୁ ହେଉଛି ଫେଣିଲ ଜଳ। ଏହି ସାଗରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ପାଉ ଫେଳାଯିବା, ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ବିଳାପ, ଚଞ୍ଚଳ ଚୁଲି ହେଉଛି ଏହି ସାଗରର ଶାଳିକା, ଏବଂ କୈକେୟୀ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି। ମୋର ଅଶ୍ରୁ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସାଗର ପ୍ରସ୍ରବଣ ହେଉଛି, ମନ୍ଦପାନ୍ଡୁର କଥା ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର ମଗର, ଦୁଃଖଦ ଵର ହେଉଛି ଏହାର ପାର, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହାର ବିସ୍ତୃତି। ଏହି ସାଗରରେ ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଏତେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଏହା ପାରହେବା ଅସମ୍ଭବ। ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନଥିଲି। ଏପରି ଶୋକରେ ରାଜା ହଠାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାଜା ଏପରି ଭାବରେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ମହାକବି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସଠିଅଠିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହୁଏ। ତାପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ଭୟଭିତ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ମନେ ମନେ ଜଣେ ପିଶାଚ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି କମ୍ପି, ଜଣେ ମୃତ ନାରୀ ପରି ରଥିକୁ କହିଲେ: “ମୋତେ ତାହାଁକୁ ନେଇଚାଲ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ଦୃତ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ମୋତେ ନେଇଯାଅ। ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।” ଏହି ସମୟରେ ରଥିକ ଅଶ୍ରୁଦ୍ରବିତ କଣ୍ଠରେ ହାତ ଜୋଡି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ: “ଦେବୀ, ଆପଣ ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ। ରାଘବ ବନେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନେ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରିବେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଆତ୍ମସଂୟମୀ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ପୂଜିବେ। ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ବନରେ ନିଜ ଘର ପରି ନିରଭୟ ଓ ନିର୍ବିକାର ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ। ମୁଁ ଏପରି କିଛି ଚିହ୍ନ ଦେଖୁନାହିଁ ଯେ ସୀତା ଦୁଃଖିତ; ବନବାସ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗୁଛି। ସେ ଯେପରି ଆୟୋଧ୍ୟାର ବିହାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ବନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୃଦୁ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଥିବା ସୀତା ଏଠି ଶିଶୁ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ରାମ ସହ ବନେ ବାସ କରି ଖୁସି ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ସତ୍ୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୋଧ୍ୟା ବିନା ରାମ ଏବଂ ବନ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ଗଛ ଦେଖି ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଜାଣିନେଉଛନ୍ତି। ସେ ଏପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା ପାଖରେ ଅଛି, କାରଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାଙ୍ଗରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ ମିଳୁଛି। ମୋର କେବଳ ଏହି କଥା ମନେ ପଡ଼ୁଛି, ଯାହା ସୀତା କୈକେୟୀ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଚାନକ କହିଥିଲେ; ଏବେ ସେ ସବୁ ମନରୁ ଅପସାରିଛି। ଏପରି ଭାବେ ରଥିକ ମୃଦୁ ଓ ଶୁଭ କଥା କହି, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।