ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି, କେହି ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରିନାହାନ୍ତି; ଜନମାନସ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ରାଜପଥରେ ରାଜାଙ୍କ ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରିଆସୁଛି ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମହଳ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଉଚ୍ଚ ମିନାରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି, ବିଷାଦରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଛି; ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି ମନସ୍ତାପରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ମୋର ଏତେ ଦୁଃଖ ଯେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ—କାହାକୁ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭେଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଜନମାନସ ମନ୍ଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ମନ୍ଦିର, ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ନିରୁତ୍ସାହ ଓ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ହେ ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ରଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ଲାଗୁଛି। ରଥଚାଳକଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠାବରୋଧ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୁର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏହି କଥା ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ମୋର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିଲି; ଏହି ଦୁର୍ମନା କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦଳଚାପି ହୋଇଛି। ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହ କୌଣସି ବିଚାର ହୋଇନଥିଲା; ଏହା ମୋର ଅବିବେକ ଓ ଏକ ନାରୀ ପ୍ରଭାବରେ ହଠାତ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ବା କୌଣସି ବଡ଼ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଆମ ପରିବାରକୁ ଆସିଛି, ହେ ରଥଚାଳକ, ଯାହା ଏହାକୁ ନାଶ ପଥରେ ନେଇଯାଇଛି। ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କାମ କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ ଦ୍ରୁତ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଉ; ମୋର ଜୀବନ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଉଛି। ମୋର ଯେ କୌଣସି ଆଦେଶ ଅଛି, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ; ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ବଳଶାଳୀ ରାମ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଦ୍ରୁତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ ଧନୁର୍ଧର ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଯାଏ, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ—ତାଙ୍କର ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ବଳଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ମଣି ଝାଲର କଣ୍ଠାଭୂଷଣ ସହିତ—ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚଳିଯିବି। ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କ’ଣ? ଯେ, ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ହୋଇ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି ଓ ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ହାୟ, ରାମ! ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ! ହାୟ, ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିପାରୁନାହ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମରୁଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବି, ରାଜା ମନସ୍ତାପରେ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଏଭଳି କହିଲେ। ଏହି ଶୋକସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦୂର ସୀମା ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, ତାର ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ, ତାର ଫେଣ ଓ ଜଳ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ। ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ମଡ଼ାଇବା, ତାର ଗର୍ଜନ ହେଉଛି କ୍ରନ୍ଦନ, ତାର ଝାଡ଼ ହେଉଛି ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କେଶ, ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ମୋର ଅଶ୍ରୁଧାରା ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ବଢ଼ାଉଛି, କୁବ୍ଜାଙ୍କର କଥା ଏହାର ବଡ଼ ମଗର, କ୍ରୂର ବର ଏହାର କୂଳ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହାର ବିସ୍ତାର। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ, ହେ କୌସଲ୍ୟା, ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛି; ଏ ଜୀବନରେ ଏହି ଶୋକସମୁଦ୍ରକୁ ମୁଁ କେବେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନପାଇଁ କେଉଁଠି ଅନୁଚିତ ଅଛି! ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ମହାରାଜ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ଶଯ୍ୟାରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାଜା ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୁନି ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଏଭଳି ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସଟ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ କୌସଲ୍ୟା ଆତଙ୍କରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା, ମନେ ହେଉଛି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋତେ ସେଠି ନେଉଅ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ବିନା ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ଦ୍ରୁତ ଫେରାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଉଅ; ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି।” ରଥଚାଳକ, ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା କଣ୍ଠ ଅଟକିଯାଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଣୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—“ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକ ଜନିତ ବ୍ୟଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଆତ୍ମବିକଳତା ଛାଡ଼ି ଜାଣନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବନରେ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବା କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିଗ୍ରହୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପରି ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସୀତା ନିଜ ଗୃହ ପରି ନିର୍ଭୟ ଓ ସୁସ୍ଥିର ମନରେ ରାମଙ୍କ ସହ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ମନରେ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଖୁନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଗୁଛନ୍ତି, ରାଣୀ। ସେ ଯେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାର ବାଗିଚାରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ବନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏମିତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ମୁହଁଥିବା ସୀତା ଶିଶୁପରି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁର୍ଗମ ବନରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସହିତ ସେ ଦୃଢ଼ ମନେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଏବଂ ପ୍ରାଣ ରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ବନ ପରି ଅଟୁଟ। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତାଙ୍କର ଜିଜ୍ଞାସା ପୂରଣ କରୁଛନ୍ତି। ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି, ଯେଉଁ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଜାଣିନେଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ କେବଳ ତାଙ୍କର କୈକେୟୀ ସମ୍ପୃକ୍ତ କେତେକ ଅଚାନକ କଥା ମନେ ପକାଏ, ଏବେ ସେ କଥା ମୋ ମନେ ଆସୁନାହିଁ।