ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ବଗିଚାଗୁଡ଼ିକ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ପ୍ରମୋଦଦାୟକ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଏବେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉନାହିଁ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ଜନସାଧାରଣ ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି। ରାମ ବିନା ରାଜରଥ ଫେରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜପଥରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ରସ୍ତ ହେଇଯାଉଛନ୍ତି। ମହଲ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଗୋପୁରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ବିୟୋଗବେଦନାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମନମରା, ସେମାନଙ୍କ ଧ୍ୱନି ମନ୍ଦ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ, ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ଏ ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ମୋତେ କୌସଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ବିନା ଥିବା ଦୁଃଖିତ ଦେହ ପରି ଲାଗୁଛି। ରଥିକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: "ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ଓ ମୋର ପ୍ରବୀଣ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମିଶି ନେଇନଥିଲୁ, ଏହା କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନାର ଫଳ। ମୁଁ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ନାରୀ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇଗଲା। ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅପମାଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିପତ୍ତି ଏହି ବଂଶରେ ଆସିଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ନଶ୍ୱର କରିଦେଉଛି। ରଥିକ, ଯଦି କେବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇ ଚାଲ। ମୋର ପ୍ରାଣ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଚାଲୁଛି। ମୋର ଯେ କୌଣସି ଆଦେଶ, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଉ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବିନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ବହୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ବିଶାଳ ଧନୁର୍ଧାରୀ ସେ ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଲି, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାଇବାକୁ ନପାଇଁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ହୋଇ ଏପରି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଉ କ’ଣ ହେବ? ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ! ହା ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିନାହ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁଶୟନରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏପରି ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ରାଜା ଅସହ୍ୟ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଲେନି। ସେ କହିଲେ: ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦୂର ପାର ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, ଏହିର ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ, ଝାଗ ଓ ଧୂସର ପାନୀ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ। ଏହି ସମୁଦ୍ରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ମାଡ଼ିବା, ଗର୍ଜନ ହେଉଛି କ୍ରନ୍ଦନ, ତଳେ ଭାସୁଥିବା ଶାଳ ହେଉଛି ବିଖଣ୍ଡିତ କେଶ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଧାରାରେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୁବଜାଙ୍କ କଥା ଏହିରେ ମହା ମଗର, ଦୁଷ୍ଟ ବର ତଟ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବିସ୍ତୃତ ଜଳ। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ, ରାଘବ ବିନା, ମୁଁ ବଞ୍ଚି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ତରିପାରିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, ତଥାପି ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନପାଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ମହାରାଜ ହଠାତ୍ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରାଜା ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌସଳ୍ୟା ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ଆଉ ଭୟାନ୍ବିତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ କୌସଳ୍ୟା, ଅନେକଥର କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା, ମନେ ମନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ପରି, ରଥିକଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ। ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ; ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ମୋତେ ନେଇଯାଅ। ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛ ପଛ ଯିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି।" ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ରଥିକ ଦୋହାତ ଜୋଡି କୌସଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ: "ମହାରାଣୀ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକଜନିତ ବେଦନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଜାଣନ୍ତୁ, ରାଘବ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସଂଯମୀ, ରାମଙ୍କ ପଦସେବା କରି ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରହିଛନ୍ତି। ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ନିବାସ ପାଇ ନିର୍ଭୟ ଓ ଆତ୍ମନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ମନ ଦେଇ ଅନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମନେ ଏକ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ବୈଦେହୀ ବନବାସ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ। ସେ ଯେପରି ଅୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଖୁସି ହେଉଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା ସୀତା ଶିଶୁ ପରି ଖେଳୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ମନ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ତାଙ୍କ ପତି ପ୍ରତି ଏତେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଯେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ବନ ସମାନ। ବୈଦେହୀ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ନଦୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରି ନିଜ ଜିଜ୍ଞାସା ନିବୃତ୍ତ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ମାନେ ଏପରି ନିକଟ ଥିବାରୁ, ସୀତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ ସେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ସଂଗରେ ସେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି।