ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ଏକ ଦୁଃଖଭରା ଅଧ୍ୟାୟରେ ଘଟିଛି। ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖର ଛାୟା ପଡିଛି, ଯେଉଁଠି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ମୁଝିଯାଇଛନ୍ତି; ଫୁଲ, କଳି, ନୂଆ ପତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏକାଉଥିବା ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନଦୀର ଜଳ ଉତ୍ତପ୍ତ, ପୋଖରୀ ଏବଂ ଝିଲି ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ର ମୁଝିଯାଇଛି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳାଉନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଘୁଞ୍ଚିଉନାହାନ୍ତି; ସେ ଜଙ୍ଗଲ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମର ଫୁଲ ଚିପିଯାଇଛି, ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ପୋଖରୀ ଜଳରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଶାଳୁକ ଫୁଲ ଏବଂ ତାହାରେ ଥିବା ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଜଳରେ ଥିବା ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଏବଂ ଭୂମିରେ ଉଗୁଥିବା ଫୁଲ ଆଜି ଚମକୁନାହାନ୍ତି; ତାହାର ଘ୍ରାଣ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଫଳ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଭଳି ନୁହେଁ। ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଭଳି ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଏୟୋଧ୍ୟା ମୁକୁଳି ଯାଉଥିବା ବେଳେ ମୁଁକୁ କେହି ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଆବାର ଆବାର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତାଣିଛନ୍ତି। ରାଜଚାରିଅଟି ରାମ ବିନା ଫେରିବାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ରାଜପଥରେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି। ନିବାସ ଗୃହ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦ୍ୱାରରୁ ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ି ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେମାନେ ଏକାଉ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ମାନେ କିଏ ତାହା ଅନ୍ତର କରିପାରୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମନ୍ଦ ଓ ଶୁଷ୍କ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତାଣୁଛନ୍ତି। ଏୟୋଧ୍ୟା ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇଛି, ମୋତେ ଏହା କୌସଲ୍ୟା ନିଜ ପୁଅ ବିନା ଯେପରି ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ସେପରି ଲାଗିଛି। ସାରଥିଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ରାଜା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଥିବା କଣ୍ଠରେ ଦୁଃଖଭରା ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକାଉ ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିଲି; କୈକେୟୀ ନିଜ ମନର ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହା ଆରୋପ କଲେ। ମୁଁ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମୋ ଭ୍ରମରେ ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଗଲା। ନିଶ୍ଚିତ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିପଦ ଏହି ପରିବାର ଉପରେ ଆସିଛି, ସାରଥି, ଏହା ଏହି ବଂଶର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଆରମ୍ଭ।" "ସାରଥି, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇ ଚାଲ; ମୋ ଜୀବନ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏଗୁଁଛି। ମୋ ଆଜ୍ଞା ଯେଉଁଥିବେ, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରାମ ବିନା ଜୀବନ ରଖିପାରିବିନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ।" "କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ବକ୍ରଦନ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା? ଯଦି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିବି, ତେବେ ମୁଁ ଶୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି।" "ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ରକ୍ତମ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜ, ରତ୍ନ ଖଚିତ କଣ ଲଗାଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।" "ଏଠାରେ ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ ହୋଇ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ରାଘବ ଏଠାରେ ନାହିଁ—ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ।" "ହାଁ, ରାମ! ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ! ହାଁ, ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତମେ ଜାଣିନାହାଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ଅଭିମୁଖୀ।" ଏହି ପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଦଶରଥ ରାଜା ନିଜ ମନକୁ ଶୋକର ଅପାର ସାଗରରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇ ବୋଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ଏହି ଶୋକର ସାଗର, ଯାହାର ଗଭୀରତା ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ତୀର ଶୀତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ, ତରଙ୍ଗ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଝାଲ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଶୋକର ଜଳ। ତାହାର ମାଛ ହେଉଛି ଭୁଜର ଫେରା, ଗର୍ଜନ ହେଉଛି ଦୁଃଖର କ୍ରନ୍ଦନ, ତାର ଆଗ୍ର ହେଉଛି ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶ, ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ।" "ମୋ ଅଶ୍ରୁର ବହି ଏହି ସାଗର ଉପଲି, କୁବଜାର କଥା ଏହି ସାଗରର ମହା ମାଗର, କ୍ରୁର ଵର ଏହି ସାଗରର ତୀର, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏହି ସାଗରର ବିସ୍ତୃତି।" "ଏହି ଶୋକର ସାଗରରେ, କୌସଲ୍ୟା, ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ବୁଡ଼ିଯାଇଛି; ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।" "ଏହି ଦିନ ମୁଁ ରାଘବ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ—ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବା ବେଳେ ଦଶରଥ ରାଜା ଏକାଉ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।" ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା କୌସଲ୍ୟା ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଆବାର ଗଭୀର ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖର ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାପରେ, କୌସଲ୍ୟା ଆବାର ଆବାର କମ୍ପିତ ହୋଇ, ମନେ ମନେ ଜଣେ ଭୂତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି, ଏବଂ ଜଣେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ପରି, ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋତେ ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଶୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ନେଇ ଚାଲ; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବିନାହିଁ।" "ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଦିଅ; ମୋତେ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନେଇ ଚାଲ। ଯଦି ମୁଁ ସେମାନେ ପଛରେ ଚାଲିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।" ସାରଥି ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ହାତ ଜୋଡି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ—"ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ, ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦିଅ; ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଜାଣ, ରାଘବ ଏବେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବେ।