ମୋର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଫେରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେମାନେ ପଥରେ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଗରମ ଅଶ୍ରୁ ଝରିପଡ଼ିଲା, କାରଣ ରାମ ଅତିବେଦନାରେ ଅରଣ୍ୟପଥେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ, ମୁଁ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ନେଇ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଗଲି। ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଆଶା କଲି ଯେ ଶାୟଦ ରାମ ମତେ ପୁନି ଡାକିବେ। ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗଛମାନେ ମୋର ଦୁଃଖରେ ମୁଢ଼ିଯାଇଛନ୍ତି, ଫୁଲ, କଳି ଓ ମଞ୍ଜରୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ଝିଲିକ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ରମାନେ ଝରିଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଚାଲିନାହାନ୍ତି; ସେହି ଅରଣ୍ୟ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମମାନେ ମୁଁଦିଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ଜଳ ଧୂସର ହୋଇଯାଇଛି, ପୋଖରୀ ଉତ୍ତାପରେ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁକ, ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳରେ ଓ ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଥିଲା, ସେମାନେ ଏବେ ମ୍ଲାନ, ଗନ୍ଧ ମ୍ଲାନ, ଫଳ ଅଗତିକର। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ନାହାନ୍ତି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଗର ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖି ପାଉନାହିଁ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, କେହି ମୋତେ ସ୍ବାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ରାଜରଥ ରାମ ବିନା ଫେରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମହଲ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଗୋପୁରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ବିଷାଦରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ବୀ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ପ୍ରତିଏକ ଦେଖି ବେଦନାରେ ଭାସୁଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ନିରପେକ୍ଷ—କେହି ଭିନ୍ନ ଦେଖିପାଉନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ମନମରା, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ବର ଦୁର୍ବଳ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସରେ ଭରିଥିବା। ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ର ବିନା ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ମୋତେ ଦେଖାଯାଉଛି। ରଥି ଏମିତି କହିଲେ, ରାଜା ବିଷାଦରେ ଅଶ୍ରୁଦ୍ରାବିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନିଷ୍ଠ ବୃଦ୍ଧମାନେ ମିଳି ନ ନିଷ୍ପନ୍ନ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନାରୁ ହେଲା। ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା ନ କରି, ମୁଁ ଅବିବେକ ଓ ନାରୀବଶତାରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୈବ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅପମାଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିପଦ ଏହି ରାଜବଂଶ ଉପରେ ଆସିଛି, ରଥି, ଯାହା ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି। ରଥି, ଯଦି କେବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ; ମୋର ଜୀବନ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଉଛି। ଯାହା କିଛି ଆମ୍ବାନ୍ତି ଅଛି, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ହେଉ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ଶୂର ବାହୁ ଧାରୀ ରାମ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ, ବକ୍ରଦନ୍ତ, ମହାଧନୁଧର ରାମ କେଉଁଠି? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେଁଜ ଆଖି, ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁ, ମଣିମାଳିକାଧାରୀ ତାଙ୍କୁ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ବେଶି ବେଦନାଦାୟକ କ’ଣ ହେବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବଂଶର ହୋଇ ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏଠାରେ ରାଘବ ନାହିଁ। ହାୟ ରାମ! ରାମଙ୍କ ଭାଇ! ହାୟ ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିନାହ, ମୁଁ ବିୟୋଗବେଦନାରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁଶୟାୟ ଅଛି। ଏପରି ଅତି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ମନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଅତିବେଦନାର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ି, କହିଲେ: ଏହି ସମୁଦ୍ର ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଗଭୀରତା, ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ତୀର, ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ତରଙ୍ଗ, ଅଶ୍ରୁ ତାରାଙ୍ଗ ଝାଗ। ହାତ ନାଡ଼ିବା ତାର ମାଛ, ବିଲାପ ତାର ଗର୍ଜନ, ବିକଳ କେଶ ତାର ଶୈବାଳ, କୈକେୟୀ ତାର ଅଗ୍ନି। ମୋ ଅଶ୍ରୁଧାରା ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ପୁରିଛି, କୁଭଜାଙ୍କ କଥା ତାର ମହାମତ୍ସ୍ୟ, କୠରୂର ବର ତାର ପାର୍ଶ୍ୱ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ତାର ବିସ୍ତାର। ଏହି ସମୁଦ୍ରରେ, ହେ କୌଶଲ୍ୟା, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଡୁବିଯାଇଛି; ରାଘବ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ମୁଁ ଚାହେଁ ଥିଲି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନାହିଁ ଦେଖି ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛି—ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରାଜା ଅଚେତ ହୋଇ ଶୟନରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜା ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା, ରାଜମହିଷୀ, ସେ କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଭୟରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ବେଦନାବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସାଠିଏଁ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଭୟରେ କମ୍ପିତ, ମନେ ଯେପରି ଚେତନା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ: ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିନା ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ; ମୋତେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ନେଇଯାଅ। ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛକୁ ନଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ତେବେ ରଥି, ଅଶ୍ରୁବିଗଳିତ କଣ୍ଠରେ, ହାତ ଗଠି ରାଜମାତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ: ଦୁଃଖ ଓ ମୂଡ଼ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ବେଦନାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବେ।