ଏହି ଅତି ପବିତ୍ର ଏବଂ ଗୌରବମୟ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଟିଅଂଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ମୁଁ, ରାମଙ୍କ ରଥଚାଳକ, ଯେତେବେଳେ ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ତା'ମାନେ ତୁଷ୍ଣ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇ ରଥକୁ ପଛକୁ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହାକି ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଯିବାର କ୍ଷଣର ଦୁଃଖର ସାକ୍ଷୀ ହେଲା। ତା'ପରେ, ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ ରଥ ଉପରେ ବସି ଚାଲିଗଲି। ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ବିଚାର କରିଲି ହୟତ ରାମ ଆଉ ମୋତେ ଡାକିବେ। ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲ, କଳି, ଅଙ୍କୁର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ କୁଲାଇଯାଇଛନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳରେ ପରିଣତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତଳା, ଝିଲି ଶୁଉଁ ହୋଇଯାଇଛି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ରମାନେ କୁଲାଇ ଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମମାନେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି, ତଳାର ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଝିଲି ଶୁଉଁ, ଶାପା ଓ ମାଛ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳର ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଭୂମିରେ ଉଗୁଥିବା ଫୁଲ ଆଜି ତେଜ ନାହିଁ; ତା'ମାନେ ଉପରେ ଗନ୍ଧ ଅପ୍ରବଳ, ଫଳ ଆଗୁଆ ଭଳି ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଖାଲି, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ, ହେ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ଆଗୁଆ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ କେହି ମୋତେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଇନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଅବସ୍ଥା ହରାଇ, ଆଉ ଆଉ ଦୁଃଖର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ତା'ମାନେ ନେଉଛନ୍ତି। ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରିବା ଦେଖି, ରାଜପଥରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ ଶୋକରେ ମୁଗ୍ଧ। ଦୁର୍ଗ, ମହଲ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗ ରୁ, ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ତା'ମାନେ ଚଉଡ଼ିଆ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୟନରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖରେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ, ଉପେକ୍ଷକ—କେହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ନିରୁତ୍ସାହ, ତା'ମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଉଛନ୍ତି। ହେ ମହାରାଜ, ଅୟୋଧ୍ୟା ରାମଙ୍କ ବନ୍ୟବାସର ଦୁଃଖରେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ରହୀନ ଦୁଃଖ ଭଳି ନିରାନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ରଥଚାଳକର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଯୁକ୍ତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ନିଅନି, କିନ୍ତୁ କୈକୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ନେଇ ଏହି ଦୁଃଖ ଆଣିଦେଲେ। ମୁଁ ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିନି; ମହିଳାଙ୍କ ବିକ୍ରିୟା ଓ ମୋ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲା। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୈବ ଅଥବା ମହାପ୍ରକୋପରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଏହି ବଂଶରେ ଆସିଛି, ହେ ରଥଚାଳକ, ଏହା ବଂଶ ନାଶକ।" "ରଥଚାଳକ, ଯଦି ମୁଁ ତୋତେ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଉ; ମୋ ଜୀବନ ଏକାଉଁ ଆଗକୁ ଚାଲିଯାଉଛି। ମୋ ଆଜ୍ଞା ଥିଲେ ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେ; ମୁଁ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ରାମ ବିନା ରହିପାରିବିନି। ଅଥବା ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେ।" "କେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ବଙ୍କ ଦନ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁ ନେଇଥିବା ରାମ? ଯଦି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିବି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନି—ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗ ଚକ୍ଷୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ମଣି ତୋପା ଅଳଙ୍କାର—ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।" "ଏଠିଠି ଆଉ କିଏ ଦୁଃଖ ରହିଛି? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅବତାର, ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି, ରାଘବ ଏଠି ନାହିଁ। ହାଁ, ରାମ! ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ! ହାଁ, ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମରୁଛି।" ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ନେଇ ଅପାର ଶୋକର ସାଗରରେ ବିଲିନ ହେଇ କହିଲେ—"ଏହି ଶୋକ ସାଗରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ବନ୍ୟବାସ, ସୀତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ଦୂର ତୀର, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ତରଙ୍ଗ, ଅଶ୍ରୁ ଫେନ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ। ଏହି ସାଗରର ମାଛ ହେଉଛି ବାହୁ ଫେଙ୍ଗ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ମହା ରୋଦନ, ତରଣୀ ହେଉଛି ଖୋଜା ଚୁଲ, ତଳ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକୟୀ।" "ମୋ ଅଶ୍ରୁର ବଢ଼ା ଝାଡ଼, କୁବଜାର କଥା ମହା ମାଛ, କୈକୟୀଙ୍କ କ୍ରୂର ବର ତଟ, ରାମଙ୍କ ବନ୍ୟବାସ ଏହି ସାଗରର ବିସ୍ତୃତି।" "ଏହିଠି, ହେ କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ସତ୍ୟରେ ବିଲିନ; ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ୍ତ ଏହି ଶୋକ ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।" "ଏହା ଅନୁଚିତ ଯେ, ମୁଁ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ଏଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନି—ଏପରି ଶୋକରେ, ମହାରାଜ ଏକାଉଁ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଖସିପଡ଼ିଲେ।" ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଏକ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠିଅଂଶ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ତା'ପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଆଉ ଆଉ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ମନେ ଜଣାପଡ଼ୁଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ତିନି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋତେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁଠି, ତାଠିକୁ ନେଉ; ତା'ମାନେ ବିନା ଏଠି ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ରହିପାରିବିନି।" "ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ପଛକୁ ଘୁଅ; ମୋତେ ଦଣ୍ଡକ ବନକୁ ନେଉ। ଯଦି ମୁଁ ତା'ମାନେ ସହିତ ଯିବିନି, ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି।" ତା'ପରେ ରଥଚାଳକ, ଅଶ୍ରୁର ଭାର ଦେଇ କଣ୍ଠ ଚାପିଗଲା, ହାତ ଜୋଡି ରାଣୀକୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏହି ଭାବରେ ଶୋକ ଓ ବିୟୋଗରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଜପରିବାରର ଦୁଃଖ ଅପାର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା।