ଏହି ଭଳି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ଓ ଶୋକରେ ଆଉଁସି ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଉଁଡିଥିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରାଜା ରଥ ଓ ମୋ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର ରଖିଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନ୍ଷଠି (୫୯) ସର୍ଗ ଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ କହିବି। ମୋ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ଫେରାଇ ଦେଲି, ସେମାନେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଚକୁରୁ ତାତ୍ତିକ ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, କାରଣ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଁ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଏହି ଦୁଃଖ ନେଇ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲି। ମୁଁ ଗୁହା ସହିତ ଏକାଠି ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଆଶା କରିଥିଲି ହେତେ ରାମ ଆଉ ଏକବାର ମତେ ଡାକିବେ। ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୋଇ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଝିଯାଇଛନ୍ତି, ଫୁଲ, ଅଙ୍କୁର ଓ କୁଡ଼ି ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ। ନଦୀମାନେ ତାତ୍ତିକ ଜଳ ଧରିଛନ୍ତି, ଝିଲି ଓ ପୋଖରୀମାନେ ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୁଝିଯାଇଛି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳନ୍ତି ନାହିଁ, ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଚାଲିବା ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ପତ୍ର ମୁଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ପୋଖରୀ ଜଳ ଜଳିଯାଇଛି, ନିଳଉପଲ ଓ ତାଙ୍କ ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଜଳରେ ଥିବା ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଭୂମିରେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିବା ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ଆଜି ଅନ୍ୟ ଦିନ ପରି ଚମକୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧ ଅତି କମ୍, ଫଳ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ପରି ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ହେ ମନ୍ଷ୍ୟମଧ୍ୟମ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା ମନୋହର ପାର୍କ ଦେଖୁନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ କେହି ମତେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଅବସ୍ଥାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଆଉଁସି ଆଉଁସି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜା ରଥ ଫେରି ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ରାମ ନଥିବାରୁ ସମସ୍ତେ ରାଜପଥରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି। ପ୍ରାସାଦ, ମହଳ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁର୍ଗ ରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରୁଛନ୍ତି। ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକୁ ଭରି ଅଶ୍ରୁ ନେଇ ନାରୀମାନେ ଏକାଠି ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖରେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର ଓ ଉଦାସୀନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତାଫାତ ଦେଖୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖୀ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ନିରୁତ୍ସାହ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱର କମ୍ ଓ ଶୁଷ୍କ, ଗଭୀର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ହେ ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ମତେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିର୍ବଳ ପୁତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖୀ। ଏହି ଚାରିଏଁ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ନେଇ ଚାରିଏଁ ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୋଇ ରଥଚାଳକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ଦୂଃଖ ମୋ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୋହିତମାନେ ମିଳି ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ନେଇ ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦେଇଥିଲେ। ମୁଁ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଓ ନାଗରିକ ସହିତ ବିଚାର କରିନଥିଲି; ଏକ ନାରୀ ନିମିତ୍ତ ଓ ମୋ ଅନ୍ଧାରୁ ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହଠାତ୍ ନେଇଥିଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଗତି ଏହି ବଂଶରେ ଆସିଛି, ହେ ରଥଚାଳକ, ଏହା ଏହି ଘରକୁ ନଶ୍ଟ କରି ଦେଇଛି। ଯଦି ମୁଁ କେବେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଚାଲ; ମୋ ଜୀବନ ତୁରନ୍ତ ଯାଉଛି। ମୋ ଯେଉଁ ଆଦେଶ ଅଛି, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ବଳଶାଳୀ ରାମ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଦୂର ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମତେ ରଥରେ ଚଢ଼ାଇ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖା। କେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ, ବକ୍ରଦନ୍ତ ଓ ମହାଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା? ଯଦି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ ରହିବି, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକୁ, ବଳଶାଳୀ ଭୁଜ ଓ ମଣି ଲାଗିଥିବା କଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମ, ତେବେ ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଯିବି। ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କଣ ହୋଇପାରିବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅବତାର ହୋଇ ଏହି ଦୁର୍ବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଛି ଓ ଏଠି ରାଘବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ହା ରାମ! ରାମଙ୍କ ଭାଇ! ହା ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣୁନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମୁଁ ମରୁଛି। ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ହୋଇ, ରାଜା ମନ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଉଥିଲେ, ଯାହା କ୍ଷୀର ସାଗର ଭଳି ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଦୁଃଖର ସାଗର, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ତାହାର ଗଭୀରତା, ସୀତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ତାହାର ଦୂର କୂଳ, ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ତାହାର ତରଙ୍ଗ, ଅଶ୍ରୁ ତାହାର ଝାଳ ଜଳ। ତାହାର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ଫିଙ୍ଗାଇବା, ତାହାର ଗୁଞ୍ଜନ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ, ତାହାର ଝାଳ ଜଳ ହେଉଛି ବିକଳ ଚୁଲ, ତାହାର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ। ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଝରା ଝରା ଜଳରେ ତାହା ବଢ଼ିଛି, କୁବଜାଙ୍କ କଥା ତାହାର ମହା ମାଛ, ଦୁଷ୍ଟ ବର ତାହାର କୂଳ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ତାହାର ବିସ୍ତାର। ଏହି ସାଗରରେ, ହେ କୌଶଳ୍ୟା, ମୁଁ ରାଘବ ବିନା ଡୁବି ଯାଉଛି; ଏହି ଜୀବନରେ ଏହି ଦୁଃଖର ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଚାହୁଁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାଘବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏହି ଅନୁଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ରୋଇ ଶୟନରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲି। ରାଜା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ମାତା ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆଉଁସି ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠି (୬୦) ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା।