ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରବାସ ଦିନ ରାଜ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦ ଆଣିଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି, ଏକ ଜନପ୍ରିୟ ଓ ସବୁଙ୍କୁ ମନେ ରଖୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ପରେ, ଲୋକେ କିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି—ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ, ବନବାସ କରିବା ପରେ ରାଜା କିପରି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବେ? ଏହି ଦୁଃଖ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମହାରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜନକୀ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଏକାଠି ଦଣ୍ଡିତ ମନ ନେଇ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସିତା, ଯିଏ କେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ଚୁପ୍ଚାପ ରୋଇଥିଲେ ଓ ମୋତେ କିଛି କହିନଥିଲେ। ସେ ନିଜ ପତିକୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି, ମୋ ଦୂର ଯାତ୍ରା ଦେଖି ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି, ରାମ ମଧୁର ଅଶ୍ରୁ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ଓ ନମ୍ରତାରେ ଯୋଡ଼ିଥିବା ହାତ ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୁଜ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଇ ଉଭୟ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ; ସିତା, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନେଇ, ରାଜାଙ୍କ ରଥ ଓ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଏକାଠି ରଖିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଆମେ ମହା କବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଉନ୍ଠିଅଁ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ। ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଫେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନେ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେନି; ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦେଖି ସେମାନେ ତେଜ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଥିଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ଦିନ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଚିତ୍ତରେ ଦୁଃଖ ନେଇ ରଥ ଚଢ଼ି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲି। ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହୋଇପାରେ ରାମ ଆମେ ପୁନି ଡାକିବେ। ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ହେଲା ଯେ, ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଫୁଲ, ମୁଠା ଓ କୁଳି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ନେଇଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଦେଖାଉଛି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତ ଚାଲିବା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ର ମୁହଁ ଅଟି ରଖିଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଜଳ କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ, କୁମୁଦ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମାଛ ଓ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଫୁଲ ଓ ମାଳାମାନେ ଆଜି ଚମକୁନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ଅତି କମ୍, ଫଳମାନେ ପୂର୍ବର ଭଳି ରହିନାହାନ୍ତି। ଉଦ୍ୟାନମାନେ ଖାଲି, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ, ମହାରାଜ, ଆଜି ମୁଁ ପୂର୍ବର ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖୁନାହିଁ। ଆୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ କେହି ମୋତେ ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି। ରାଜରଥ ରାମ ବିନା ଫେରିବା ଦେଖି, ରାଜପଥରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଛନ୍ତି। ଗୃହ, ମହଲ ଓ ମଣ୍ଡପ ଠାରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି, ବିଷାଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇ, ନାରୀମାନେ ଏକାଠି ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖ ରେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଉଦାସୀନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତଫାତ୍ ଦେଖୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ନିରୁତ୍ସାହ, ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ କମ୍ ଓ ଶୁଷ୍କ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି। ମହାରାଜ, ଆୟୋଧ୍ୟା ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଦୁଃଖ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୋତେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ରହୀନ ଦୁଃଖ ଭଳି ଦେଖାଉଛି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦହୀନ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସାରଥିଙ୍କୁ ଶୁଣି, ରାଜା ଅଶ୍ରୁ ଭରା କଣ୍ଠ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ନେଇ ଏପରି କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଣ୍ୟୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ମୋ ନିଜେ ମିଳି ନେଇନଥିଲି; ଏହି କର୍ମ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି। ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଓ ନାଗରିକଙ୍କ ସହ ବିଚାର କରିନଥିଲି; ଏକ ମହିଳା ଓ ମୋ ଅସ୍ତିର ଚିତ୍ତରେ ଏହି ନିର୍ଣ୍ୟୟ ହୋଇଗଲା। ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅପଦ୍ରବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖ ଏହି ପରିବାର ଉପରେ ଆସିଛି, ସାରଥି, ଏହା ଏହି ବଂଶର ନାଶ ଆଣିଛି।" "ସାରଥି, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କରିଥିଲି, ତେବେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଉ; ମୋ ଜୀବନ ଆଗକୁ ଚାଲିଯାଉଛି। ମୋ କୌଣସି ଆଦେଶ ରହିଲେ, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ; ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ।" "କିମ୍ବା ଯଦି ବଳଶାଳୀ ରାମ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ଦିଅ। କେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ବକ୍ର ଦନ୍ତ ଓ ମହା ଧନୁ ନେଇଛନ୍ତି? ଯଦି ମୁଁ ଜୀବନ୍ତ, ତେବେ ସିତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି।" "ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ବଳଶାଳୀ ଭୁଜ ଓ ମଣି ଝିଅ ଥିବା କଣ ନେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଯମ ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଆଉ କଣ ହୋଇପାରିବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅବତାର ହୋଇ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି ଓ ଏଠାରେ ରାଘବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ହା ରାମ! ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ! ହା ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣୁନାହାଁ କି ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମରିଯାଉଛି।" ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ରାଜା ନିଜ ମନକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଳିନ କରି, ଏପରି କହିଲେ: "ଏହି ଦୁଃଖର ସାଗରର ଗଭୀରତା ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦୂର କୂଳ ହେଉଛି ସିତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ, ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ନିଶ୍ୱାସ, ଝାଗ ଓ ତୁର୍ବିଦ୍ ଜଳ ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ।" "ଏହି ସାଗରର ମାଛ ହେଉଛି ଭୁଜ ଝାଡ଼ିବା, ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ହେଉଛି ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ, ଭେଳି ହେଉଛି ବିକାଶ ଚୁଲ, ତଳ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ।