ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନି। ଅନ୍ଧାଧୁନା ଏବଂ ଅଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ ଭାବରେ ନିଆଯାଇଥିବା ଏହି ନିର୍ବାସନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବ କରିବ। ମୋ ପାଇଁ, ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱ ଚିହ୍ନି ନାହିଁ; ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ନିକଟାତ୍ମୀୟ ଓ ପିତା ସମାନ। ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଏମିତି ଜଣେ କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଜଗତ କିପରି ଆଦର କରିବ? ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ବିରୋଧ କରି ରାଜ୍ୟ କିପରି ଚାଲିବ? ଏହି ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ଅଚଳ ଦଢ଼ି ଦଉଁଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିବା ସେ ମହିଳା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ନ ହୋଇ କିଛି କହିପାରୁନଥିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ପତିଙ୍କୁ ଚାହିଁ, ମୋତେ ଯିବାକୁ ଦେଖି ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏଭଳି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତରେ ରକ୍ଷିତ ରାମ, ଅଶ୍ରୁସିଞ୍ଚିତ ମୁହଁ ଏବଂ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ହସ୍ତରେ ଦଢ଼ି ଦଉଁଥିଲେ; ଏହିପରି ସୀତା ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ନ ଓ ଦୃଢ଼ ମନେ ରହି, ରାଜଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଚାସି ନମ୍ବର ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୋର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଫେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରୁନଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଦେଖି ତୀବ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଭରି ରଥ ଚଢ଼ି ଯିବାକୁ ଲାଗିଲି। ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଆଶା କଲି ହେତେ ରାମ ମୋତେ ଡାକିବେ। ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲ, କିଶଳୟ ଓ କୁଡ଼ି ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଧରିଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ରମାନେ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନଥିଲେ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ଘୁରୁନଥିଲେ; ଏହି ଅରଣ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମମାନେ ପତ୍ର ମୁଡ଼ି ରଖିଛନ୍ତି, ଜଳ ମଲିନ, ପୋଖରୀ ଜଳ ଶୁଖି, କୁମୁଦ ଓ ତାହାର ମାଛ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳରେ ଓ ଭୂମିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଆଜି ରୂପ ହରାଇଛି; ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ମ୍ଲାନ ଏବଂ ଫଳ ତାହାର ପୂର୍ବବତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ହେ ପୁରୁଷୋत्तମ, ପୂର୍ବବତ୍ ମନୋହର ବାଗିଚା ଦେଖୁନି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି, କୌଣସି ଲୋକ ମୋତେ ସ୍ବାଗତ କରୁନଥିଲେ; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ଲୋକମାନେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ରାମ ବିନା ରଥ ଫେରିବାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ରାଜପଥରେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି। ଘର, ମହଳ ଓ ଦୁର୍ଗରୁ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠି ଚାହିଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛନ୍ତି। ମୋର ଏତେ ଦୁଃଖ ଯେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତଫାତ ଦେଖୁନି। ଲୋକମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମନ୍ଦ, ତାଙ୍କର ସ୍ବର କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସରେ ଭରିଆ। ହେ ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ମୋତେ ଏମିତି ଦିଶୁଛି, ଯେପରି କୌଶଲ୍ୟା ପୁତ୍ର ବିହୀନ ହୋଇ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଦ୍ଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କୌଣସି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବୃଦ୍ଧ, ମନ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ନାଗରିକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ନ ନେଇ, କେବଳ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନାରେ ଏହା ହେଲା। ମୁଁ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ଏକ ମହିଳା ଓ ମୋର ଅସ୍ଥିରତାରେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଆସିଲା। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦରେ, ଏହି ଦୁର୍ଘଟନା ଏହି ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ଦେଲା, ରଥଚାଳକ। ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କରିଥିଲି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଅ; ମୋର ଜୀବନ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ହେଉଛି। ଯେଉଁ ଆଜ୍ଞା ମୋର ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ସେ ବଳଶାଳୀ ଦୂରକୁ ଚଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। କେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ବକ୍ରଦନ୍ତ ଓ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ଧରୀ? ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏଁ, ତେବେ ସୀତା ସହିତ ସେଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ରକ୍ତବିମ୍ବ ଚକ୍ଷୁ, ବଳଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ମଣିମୟ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରୀ ତାଙ୍କୁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚଲିଯିବି। ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟ କଣ ହେବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅଂଶଜ ହୋଇ, ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଆସି, ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନି। ହାଁ, ରାମ! ହେ ରାମଙ୍କ ଭାଇ! ହେ ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣନାହ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି। ଏପରି ଭାବେ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ମନେ, ରାଜା ଅପାର ଶୋକସାଗରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ କହିଲେ—ଏହି ଶୋକସାଗରର ଗଭୀରତା ହେଉଛି ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ, ପାରପାର ହେଉଛି ସୀତାଙ୍କ ବିୟୋଗ, ତରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଝାଗ ଏବଂ ମଲିନତା ହେଉଛି ଅଶ୍ରୁ। ଏହି ସାଗରର ମାଛ ହେଉଛି ହାତ ପା ମାଡ଼ିବା, ତୀବ୍ର ଗର୍ଜନ ହେଉଛି କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି, ତାର ତରିବା ଶିବାଳି ହେଉଛି ବିକ୍ଷିପ୍ତ କେଶ, ଏବଂ ତଳସ୍ଥ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି କୈକେୟୀ।