ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଯେପରି ହେଉ, ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନି। ଏହି ବନବାସ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା ବିଚାର ଛାଡ଼ି, ଯୁକ୍ତି ଓ ଧର୍ମର ବିରୁଦ୍ଧରେ ନିଆଯାଇଛି—ଏହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ। ମୋ ପାଇଁ, ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱ ଚିହ୍ନିବିନି; ରାମ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ନିକଟଜନ ଓ ପିତା ସମାନ। ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ ଏମିତି ଜଣେ ପୁତ୍ରକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ତୁମେ କିପରି ଏହି ଜଗତର ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିପାରିବ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରହି ରାଜା କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ୍ ଥିଲେ, ଶୋକରେ ମନ ମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ନିର୍ଜନ ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ। ସୀତା, ଯିଏ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ଶୋକରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଥିଲେ, ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଶୋକରେ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଯିବାବେଳେ ସୀତା ଅଚାନକ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ, ଅଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଭିଜିଥିଲା, ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ ଦଢ଼ି ଥିଲେ, ରାଜା ରଥ ଓ ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଖପଞ୍ଚାଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣ, ମହାତ୍ମା। ଯେତେବେଳେ ମୋର ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ପାରୁନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁଁରୁ ତାପସ୍ଵରୂପ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା। ତାପରେ, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶିରୋନମ୍ର କରି, ମୁଁ ରଥ ଚଢ଼ି ବିଦାୟ ନେଲି, ମନରେ ଦୁଃଖ ଧାରଣ କରି। ମୁଁ କିଛି ଦିନ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହେତୁ ରାମ ମୋତେ ଡାକିବେ ବୋଲି। ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବୋଝା ହୋଇ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲ, କିଶଳୟ ଓ କୁଡ଼ି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛି। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ବହାଉଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ; ଅଟବା ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଚରିବାକୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି; ଏହି ଅଟବା ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମମାନେ ମୁକୁଳିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜଳ ମଲିନ, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁକ ଓ ମାଛ-ପକ୍ଷୀ ବିଲୁପ୍ତ। ଜଳରେ ବଢ଼ୁଥିବା କୁସୁମ ଓ ମାଳା, ଭୂମିରେ ଉଗୁଥିବା ଫୁଲମାନେ ଆଜି ଚମକୁନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ମନ୍ଦ, ଫଳମାନେ ପୂର୍ବପରି ନୁହଁନ୍ତି। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବପରି ଆନନ୍ଦମୟ ବାଗିଚା ଦେଖିପାଉନି। ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ କୌଣସି ଲୋକ ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଅବସର ହରାଇ ସମସ୍ତେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରି ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜପଥରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମହଳ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଗୋପୁରରୁ ଜନନୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ବିଳାପ କରିଉଠିଲେ। ଚଉଡ଼ା ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ। ମୋ ଦୁଃଖରେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ—କାହାକୁ ଭିନ୍ନ କରି ବୁଝିପାରୁନି। ଲୋକମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମନ୍ଦ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ଓ ମୁର୍ଝାଇଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ମୋତେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ରହୀନ ଦୁଃଖ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାନନ୍ଦ। ଏହିପରି ରଥଚାଳକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଭିଜା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୋ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ମତ ଛାଡ଼ି, କେବଳ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି। ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ମନ ଓ ଏକ ନାରୀ ପାଇଁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହଠାତ୍ ନେଇଥିଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୈବ କିମ୍ବା କୌଣସି ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଗତି ଏଇ ପରିବାର ଉପରେ ଆସିଛି, ହେ ଚାରିଅଟିଏର, ଏହା ଏହାର ନାଶ ନେଇଅଛି। ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଭଲ କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଚାଲ; ମୋର ଜୀବନ ଶୀଘ୍ର ଶେଷହେଉଛି। ଯେଉଁ ଆଦେଶ ମୋର ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଅ; ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବିନି। କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ହସ୍ତୀଦନ୍ତ ସମ କନ୍ତକ ଓ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଧାରୀ ରାମ, ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ସୀତା ସହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାଇଁ ଚାହଁଉଛି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନି, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ବଳୀୟ ଭୁଜା ଓ ମଣି ଝୁମକା ଧାରଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନି, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି। ଏହାଠାରୁ ଦୁଃଖ ଆଉ କ'ଣ ହେବ: ଯେଉଁ ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସନ୍ତାନ, ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖୁଛି, ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାଉନି? ହାୟ ରାମ! ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ! ହାୟ ତପସ୍ୱିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣିନାହ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁଶୟନରେ ଅଛି। ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାଜା ମନ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ ଅତିତ୍ୟାଗ୍ର ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହେଲେ।