ମନେ କର, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଅୟୋଧ୍ୟାରୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ରାଜମାତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଆପଣ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଠିକ୍ କି ଭୁଲ, ଯାହିଁପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛୁ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ଦେବା ପାଇଁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି। ଏହି କାମ କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ହେଇଛି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଭଲଭାବରେ ଚିନ୍ତା ବିଚାର ବିନା, ଯାହା କି ଯୁକ୍ତିର ବିରୁଦ୍ଧରେ, ଏହି ନିର୍ବାସନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅଭିଯୋଗ କରିବେ। ମୁଁ ତ ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମହାରାଜ, କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱ ଚିହ୍ନିପାରୁନି; ରାଘବ ମୋ ପାଇଁ ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ପିତା। ଯେଉଁ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଜଗତ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ରହିବ? ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ଆପଣ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ବିପକ୍ଷରେ ରହି କିପରି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବେ?” ଏହି ଦୁଃଖ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ହୋଇ ଦାଁଡି ରହିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ମନ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ। ଏପରି ଦୁଃଖ ସୀତା କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ; ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଲେ, ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ ନେଇ, ସେ ନିଜ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇଲେ। ଏହିପରି, ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା; ସୀତା ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅଟୁଟ ରହି, ମୋ ଓ ରାଜରଥକୁ ଦେଖି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ମୁଁ ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥକୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡି ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁଁରୁ ତାପ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ପଡିଲା। ତା'ପରେ, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ରଥ ଚଢ଼ି ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ନେଇ ଚାଲିଆସିଲି। ଗୁହା ସହିତ ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହୋଇପାରେ ରାମ ମୋତେ ପୁଣି ଡାକିବେ। ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ଦୁଃଖରେ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଝିଗଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଫୁଲ, କିଶଳୟ, ମଞ୍ଜରୀ ରହିଛି। ନଦୀର ପାଣି ଉଷ୍ଣ, ସରୋବର-ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ର ମୁଝିଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି; ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମଗୁଛ ମୁଁଦିଯାଇଛି, ନଦୀର ପାଣି ଧୁସର, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁକ ଓ ମାଛପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳଜ ଓ ସ୍ଥଳଜ ଫୁଲମାଳା ଆଜି ଦୀପ୍ତିହୀନ, ଗନ୍ଧ ମ୍ଲାନ, ଫଳ ଅପୂର୍ବ। ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ନାହାନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବପରି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ କେହି ମୋତେ ଅଭିନନ୍ଦନ କରିଲେ ନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ରଥ ରାମ ବିନା ଫେରୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜପଥରେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛନ୍ତି। ମହଳ, ପାଳିସ ଓ ଗୋପୁର ରୁ, ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି ଉଠିଛି, ସେମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଅପରିଚିତ—କାହାକୁ ଅଲଗା କରିପାରୁନି। ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ମନମରା, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ମୋତେ ମାନେ କୌଶଲ୍ୟା ନିଜ ପୁଅ ବିନା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ରଥଚାଳକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ଅଶ୍ରୁସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ରାଜା ଦଶରଥ କହିଲେ— “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମିଶି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିନଥିଲେ, କୈକେୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କରିଥିଲେ। ମୁଁ ନ ମିତ୍ର, ନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନ ନାଗରିକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲି; ମୁଁ ଭ୍ରମ ଓ ନାରୀ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ଦୈଵ ନା କିମ୍ବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏହି ବିପଦ ଏଇ ରାଜବଂଶ ଉପରେ ଆସିଛି, ଯାହା ନାଶ ନେଇଅସିଛି। ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯାଅ; ମୋ ପ୍ରାଣ ଦୃତ ଗତିରେ ଯାଉଛି। ମୋ ଆଦେଶ ଯେଉଁଠି ରହିଥାଏ, ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ; ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ, ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ, ବକ୍ରଦନ୍ତ, ମହାଧନୁର୍ଧର, ଯଦି ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ସିତା ସହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାଇଁ ଚାହାଁଉଛି। ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ’ଣ ହେବ? ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଉତ୍ତରସନ୍ତାନ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସି, ରାଘବଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଦେଖୁନାହିଁ। ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହା ତପସ୍ବିନୀ ବୈଦେହୀ! ତୁମେ ଜାଣନାହ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁଶୟନରେ ଅଛି।” ଏପରି ଭାବେ ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ଡୁବି, ମନ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି ଏପରି କଥା କହିଲେ।