ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୌରବ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଏହିପରି କୁହାଗଲା—“ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମେ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ।” ବୟସ୍କ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ, “ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଶାସନ କରିବାରେ ବାଧା ଦିଅନି; ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ବଞ୍ଚିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।” ପୁଣି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ଭିଜିଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ କହିଲେ, “ମୋର ଜଣେ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷୀ ମାଆକୁ ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ମାଆ ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ।” ଏପରି ଭାବେ ରାଜା ମୋତେ କହୁଥିବାବେଳେ, କମଳ ଫୁଲର ରଙ୍ଗର କପିଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ଭାରି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହା ଦେଖି, ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତୁ କହିଲେ, “କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି?” ସେ କହିଲେ, “ସତ୍ୟପାତ୍ରୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରାଜା ଏହା କରିଛନ୍ତି—ଠିକ କି ଭୁଲ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁଣି କହିଲେ, “ଯଦି ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ପୂରଣ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କାମ। ଏହା ମାତ୍ର ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନି। ବିଚାର ବିନା ଓ ଯୁକ୍ତି ବିପରୀତ ଭାବେ ଏହି ନିର୍ବାସନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଇବେ। ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ନାଥ ଓ ପିତା ସମାନ। ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ କଲ୍ୟାଣକାମୀ ଜଣେ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଜଗତ କିପରି ତୁମ ସହ ଯୋଗ ରଖିବ? ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ବିରୋଧରେ ତୁମେ କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବ?” ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ୱଶ୍ୱର ଶ୍ରୀଜନକୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିସ୍ଚଳ ଦଢ଼ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି ଥିଲେ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ। ସେ ଏପରି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଏହି ଶୋକରେ କାନ୍ଦିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ ନେଇ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ମୋତେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଅଚାନକ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ରାମ ଅଶ୍ରୁଭିଜା ମୁହଁ ଓ ନମ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଗେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୁଜାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଦଢ଼ ଚିତ୍ତ ରଖି ରଥ ଓ ମୋତେ ଦେଖି ନିରନ୍ତର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଷଠିଏଁ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଅଗ୍ରଗତି କରିଲେ ନାହିଁ, ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ତାପ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଁ ରଥ ଚଢ଼ି ଦୁଃଖ ହୃଦୟରେ ନେଇ ଚାଲିଗଲି। କିଛି ଦିନ ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହେତା ରାମ ମୋତେ ଆଉ ଡାକିବେ। ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁର୍ଜାଇଯାଇଛି; ତଥାପି ତାଙ୍କର ଫୁଲ, କଳି, ଅଙ୍କୁର ଅଛି। ନଦୀମାନେ ତାପ୍ତ ଜଳ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ପତ୍ର ମୁର୍ଜାଇଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିନାହାନ୍ତି; ଏହି ଅରଣ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ନିରବ। ପଦ୍ମମାନେ ମୁଁଦି ଯାଇଛି, ଜଳ ମଲିନ, ପୋଖରୀ ଶୋଷିଯାଇଛି, କୁମୁଦ ଓ ତାହାର ମାଛ-ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳ ଓ ଭୂମିର ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଆଜି ଅନ୍ୟ ଦିନ ପରି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ସୁଗନ୍ଧ ମନ୍ଦ, ଫଳ ଆଗରୁ ଭିନ୍ନ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଖାଲି, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଗରୁ ଯେପରି ମନୋହର ବାଗିଚା ଦେଖୁଥିଲି, ଏବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ କେହି ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରୁନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହରାଇ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗୁଛନ୍ତି। ରାମ ବିନା ରଥ ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜପଥରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁପୁର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖିତ। ମହଳ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଗୋପୁରରୁ ଜନାନୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବୃହତ୍ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ଏକାପରେ ଏକ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ। ମୋର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ—କାହାକୁ ଅଲଗା କରିପାରୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ମନମରା, ସ୍ୱର ମନ୍ଦ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗୁଛନ୍ତି। ହେ ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ମୋତେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ବିହୀନ ଦେଖାଯାଉଛି—ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାନନ୍ଦ। ମୋର କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅଶ୍ରୁସନ୍ଦିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ଓ ମୋର ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୋହିତମାନେ ମିଶି ସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନାରେ ହେଇଛି। ମୁଁ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା କରିନଥିଲି; ଗୋଲମାଳ ଓ ଜନାନୀ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ହଠାତ୍ ନେଇଥିଲି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ମହାବିପଦରେ ଏହି ବିପତ୍ତି ଏହି ରାଜବଂଶରେ ଆସିଛି, ହେ ସୂତ, ଯାହା ଏହାକୁ ନାଶ କରିଦେଲା। ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତୋତେ ଉପକାର କରିଥିଲି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯା; ମୋର ଜୀବନ ଏବେ ଶେଷ ହେଉଛି। ଯେ କୌଣସି ଆଦେଶ ମୋର ଅଛି, ତାହା ରାଘବଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେଇଆ; ରାମ ବିନା ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। କିମ୍ବା ଯଦି ଶୂରବାହୁ ଦୂରଚାଲିଗଲେ, ତେବେ ମୋତେ ରଥରେ ବସାଇ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେ।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ବିରହର ମଧ୍ୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ଜନମାନେ, ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।