ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡରୁ ନିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ତାହା ପରିବାରର ଦୁଃଖ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି। ରାମ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, “ଅହଂକାର ଓ ଦମ୍ଭ ପରିହାର କର; ମାନମାନ୍ୟତା ପାଳନ କର; ରାଜମାତାମାନେ ଯେପରି ମା, ସେପରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଖା। ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ଦେଖିବା; କାରଣ ରାଜା ସମ୍ପଦରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ରାଜଧର୍ମ। ଭାରତଙ୍କୁ ମଧୁର ଭାବରେ ଅଭିବାଦନ କରିବା, ଏବଂ ମୋର ଏହି ଉପଦେଶ ତାଙ୍କୁ ଦେଇବା; ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ସହିତ ଉଚିତ ଆଚରଣ କରିବା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶୂରବୀର ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଶୁଣାଇବା; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ରାଜସିଂହାସନରେ ଅଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ରାଜା ଦଶରଥ ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ କରିବାରେ ବାଘା ହେଉନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚଳିବା।’ ପୁନି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ଭିଜିଥିଲା, ସେ କହିଲେ: ‘ମୋର ମାତା ଯିଏ ପୁଏ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶାୟୀ, ସେଉଁଠି ଯିଏପରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମା ପରି ଦେଖିବା।’ ଏମିତି ରାଜା ଦଶରଥ ମୋତେ ଏହିପରି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, କମଳନୟନ ରାମ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତେଜରେ ଭରିଥିଲେ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ: “କ’ଣ ଦୋଷରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରାଜା ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଠିକ୍ କି ଭୁଲ, ଏହି କାରଣରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ। ଯଦି ଲାଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ। ଏହା କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଭାବନା ଓ ବିବେକ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଏହି ବନବାସ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ। ମୋ ପାଇଁ ରାମ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ ଓ ପିତା—ମୁଁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମାନି ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ସେଉଁଠି ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଏହି ଜଗତ କିପରି ତୁମପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ରହିପାରିବ? ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି କରନ୍ତି, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଯାଇ, ତୁମେ କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବ? ଏହି ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇଥିଲେ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି କରି ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଥିଲି। ଏହିପରି ରାମ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିଲା, ହାତ ଯୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁ ରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ ରଥ ଓ ମୋତେ ଦେଖି ରହିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଆଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗରମ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଉଥିଲା, କାରଣ ରାମ ବନକୁ ଯାଉଥିଲେ। ମୁଁ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ରଥ ଚଢ଼ି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲି, ମନରେ ଅପାର ଦୁଃଖ ନେଇ। ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହେତେ ରାମ ମୋତେ ଡାକିବେ। ରାଜା, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମୁର୍ଛି ଯାଇଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ଫୁଲ, କିଶଳୟ ଓ କୁଞ୍ଚିତ ଅଛି। ନଦୀର ଜଳ ଗରମ, ପୋଖରୀ ଓ ଝିଲିମିଲି ଶୁଷ୍କ, ଔଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନର ପତ୍ର ମୁଝି ଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ—ସେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ତିବ୍ର। ପଦ୍ମ ମୁଁଦିଯାଇଛି, ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, କମଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳଜ ଓ ସ୍ଥଳଜ ଫୁଲ ଅନ୍ୟଦିନ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ଗନ୍ଧ ମନମୁହାଁ ନୁହେଁ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଇଛି। ଉପବନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ଅନ୍ୟଦିନ ପରି ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ପୂର୍ବପରି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲି, କେହି ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କରିଲେ ନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବିହୀନ ହୋଇ ଘନଘନ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ରଥ ଫେରିଲା ବୋଲି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାଜପଥର ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ମହଲ, ପ୍ରାସାଦ, ଗୋପୁରରୁ ନାରୀମାନେ ରାମ ନଥିବାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କାନ୍ଦିବା ଲାଗିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ। ଏତେ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ ମଧ୍ୟ ବିଭେଦ କରିପାରିଲି ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଅନନ୍ଦହୀନ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ମନମରା, ତାଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଷ୍କ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ଏ ଆୟୋଧ୍ୟା ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ମା କୌଶଲ୍ୟା ପରି ଶୋକାକୁଳ ଓ ଆନନ୍ଦହୀନ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ରଥି ଚରିତ୍ରବନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା: “ମୁଁ ଏହି କାମ କରିନଥିଲି, ନ ପ୍ରଜା, ନ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନ ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଳି ବିଚାର କରିଥିଲେ; କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନାରେ ଏହି ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟିଲା। ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ ବିଚାର କରିନଥିଲି, ମୁଁ ମୁଢ଼ତା ଓ ନାରୀ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆଣିଲି। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟ ବା ବଡ଼ ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯାହାରେ ଏହି ବଂଶ ନାଶ ପାଉଛି, ହେ ରଥି।” ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାମବିୟୋଗ, ସେଠିର ଦୁଃଖ, ଲୋକଙ୍କ ଶୋକ, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁତାପ ଏବଂ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଚରିତ୍ର ଏହି କଥାରେ ଅମର ରହିଗଲା।