ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ମାନ କର, ଓ ମହିଳେ, ପତିଙ୍କର ପାଦକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଦ ପରି ରକ୍ଷା କର। ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ ଛାଡ, ମାନମାନ୍ୟ ମାନ୍ୟମାନ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କର; ରାନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତୃତ୍ୱ ସମ୍ମାନ ଦେ। ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ବ୍ୟବହାର କର, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ରାଜଧର୍ମକୁ ମନେ ରଖ। ଭାରତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋର କଥା ପହଞ୍ଚାଇଦେବୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆଦର କରିବୁ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବୀର ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତୁମର ପିତା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ। ବୟସ୍କ ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ: "ତାଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇବାରେ ବାଧା ଦିଅନାହାଁତୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆଞ୍ଜଳି ଅନୁସରଣ କର।" ପୁନି ସେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କହିଥିଲେ: "ମୋର ପୁଅ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତି ଆତୁର ଥିବା ମାତାଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜ ମାତା ପରି ଦେଖିବୁ।" ଏପରି ଭାବେ ରାମ ମୋତେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ଶାଳୁନ ମିନା ଅଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗଭୀର କ୍ରୋଧରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡି କହିଲେ: "କେଉଁ ଦୋଷରେ ଯୁବରାଜ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ?" ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉପରେ ଭରସା ରଖି, ଯାହା ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଲୋଭ କିମ୍ବା ଦାନ ପାଇଁ ନିର୍ବାସିତ କରାଯାଇଛି, ତେବେ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ହେଲା, ଯାହାର ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ଅବିଚାରରେ ଏହି ନିର୍ବାସନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପଦ୍ରବ କରିବ। ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ସ୍ନେହୀ ଓ ପିତା ସମାନ। ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ କ୍ଷେମକାମୀ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଜଗତ କିପରି ତୁମ ପାଖରେ ରହିବ? ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ତୁମେ କିପରି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବ? ଏହି ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ଥିଲେ, ମନ ଶୋକରେ ଭାରିତ। ଏପରି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବେ କେବେ ଆସିନଥିଲା, ସେ ଶୋକରେ ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ବିଦାୟ ସମୟରେ ଅଚାନକ ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ। ସେଇପରି ରାମ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁପ୍ରସ୍ରବଣ ହେଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ ଦେଉଥିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରଥ ଓ ମୋପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲେ। ଏଉଁ ପରି ଘଟଣା ଅନ୍ତେ, ଏବେ ତୁମେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣସାଠିଏ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପଥ ଅଗ୍ରସର କରିଲେ ନାହିଁ, ତାପ୍ରତ ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ବାପସ ଫେରିଲି। ଗୁହା ସହିତ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହେତେ ରାମ ମୋତେ ପୁଣି ଡାକିବେ। ରାଜା, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମୁଝିଯାଇଛି, ଫୁଲ, କିଶଳୟ, ଅଙ୍କୁର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ନଦୀର ଜଳ ଉଷ୍ଣ, ପୋଖରୀ ବିଲ୍ଲା ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ମୁଝିଯାଇଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ ଶୋକରେ ନିରବ। ପଦ୍ମ ମୁକୁଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଜଳ ମଲିନ, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁକ ଓ ମାଛପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳ ଓ ଭୂମିର ଫୁଲ ମାଳା ଅପ୍ରଭା, ଗନ୍ଧ ମନ୍ଦ, ଫଳ ଅଗତିକର। ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବର ମତି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିଲି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ନାହିଁ; ଲୋକମାନେ ରାମ ସହିତ ଦେଖିବାର ଅଭାବରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଛନ୍ତି। ରାମ ବିନା ରଥ ଫେରିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ପାତୁଛନ୍ତି। ମହଳ, ଦୁର୍ଗ, ଗୋପୁରର ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅଭାବ ଦେଖି କନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ବିଶାଳ, ପରସ୍ପର ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୋ ଦୁଃଖରେ, ଶତ୍ରୁ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ, କାହାକୁ ମୁଁ ଅଲଗା କରିପାରୁନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଘୋଡ଼ା ମନ୍ଦ, ଶବ୍ଦ କ୍ଷୀଣ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବେ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ହରାଇଥିବା ଦୁଃଖରେ ନିରାନନ୍ଦ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଚାରିଏ ପକ୍ଷରେ ଶୁଣି, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ମୋତେ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏହା କଦାଚିତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ନାଗରିକଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିନଥିଲି; କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରଣାରେ, ମୁଁ ଅବିଚାରରେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲି।" ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଏବଂ ତାହାର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା।