ଓଡ଼ିଆ ନାରେଟିଭ୍: ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଚରିଏଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଜଣାଇବା, ସେଉଁଥିରେ ସମ୍ଭାଳ ରଖିବାକୁ କହିବା, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା। ସେ ସଦା ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଅଟୁଟ ରହିବେ, ସମୟ ଆସିଲେ ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂଜା କରିବେ, ଏବଂ ମହିଳା ଭାବେ ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପାଦ ଭାବରେ ସମ୍ଭାଳିବେ। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡିବେ, ଅନ୍ୟ ମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରିବେ, ରାଜମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମା ପରି ସମ୍ମାନ ଦେବେ। ରାଜକୁମାର ଭରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ରାଜଧର୍ମ ମନେ ରଖିବା। ଭରତଙ୍କୁ ଜଣାଇବା, ଏବଂ ମୋ ଶବ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କରିବା; ସମସ୍ତ ମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରିବା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଭରତଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା; ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା। ରାଜା, ବୟସ୍କ ହୋଇ, ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା।’ ସେ ପୁନି କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଚୋଖରୁ ଅଶୁ ଝରିବା: ‘ମୋ ମା, ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତି ଆଶା କରୁଛି, ତାଙ୍କୁ ତୁମ ମା ଭାବରେ ଦେଖିବା।’ ଏପରି, ମହାରାଜ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହିପରି କହୁଥିଲେ, ଲୋଟସ୍ ଫୁଲ ପରି ରାମଙ୍କ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଅଶୁରେ ଭିଜିଗଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଗଭୀର କ୍ରୋଧରେ, ଅଶ୍ୱାସ ଦେଇ କହିଲେ: ‘କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ରାଜକୁମାର ନିଷ୍କାଷିତ ହେଲେ?’ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉପରେ ଭରସା କରି, ଠିକ୍ କି ଭୁଲ୍, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଲୋଭ କି ବର ପୂରଣ ପାଇଁ ନିଷ୍କାଷିତ କରାଗଲା, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଗଲା; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବାରେ କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ଦେଖୁନାହିଁ। ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା ବିନା, ଅସଙ୍ଗତ ଭାବେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଉପଜାଇବ। ମହାରାଜ, ମୋ ପାଇଁ ଏବେ କୌଣସି ପିତୃତ୍ବ ଅଛି ନାହିଁ; ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଭାଇ, ନାତି, ଏବଂ ପିତା। ସମସ୍ତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଦାତା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାକାରୀ ଜଣେ ପ୍ରିୟପାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟକୁ ବିଦାୟ କରି, ଏହି ବିଦ୍ୱେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଲୋକମାନେ ତୁମପାଇଁ କିପରି ଆସକ୍ତ ରହିବେ? ରାମ, ଯିଏ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମଶୀଳ, ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ବିପରୀତ କରି ତୁମେ କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବେ? ଯାନକୀ, ମହାରାଜ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ, ଏକାଠି ଦଣ୍ଡି ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲେ। ସେ, ଯିଏ ଏପରି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଝରିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୋ ବିଦାୟ ଦେଖି ହଠାତ୍ ଅଶୁ ଝରିଲେ। ଏହିପରି, ରାମ, ଅଶୁରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ର ଭାବରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୁଜାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଦଉଡିଲେ; ସୀତା, ଅଶୁ ଝରି, ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ, ରାଜଚରିଏଟ୍ ଓ ମୋତେ ଦୃଷ୍ଟି ଲଗାଇ ରହିଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହା କାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଟିଂ ସର୍ଗ। ମୋ ଘୋଡାମାନେ ଯେତେବେଳେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ତେବେ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଯାତ୍ରା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଅଶୁ ତାପ୍ତ ହେଲା। ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଚରିଏଟ୍ ଚଢି, ଦୁଃଖ ଭରି ଆଗକୁ ବଢିଲି। ଗୁହା ସହିତ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଶାୟଦ୍ ରାମ ମୋତେ ପୁନି ଡାକିବେ ବୋଲି ଆଶା କରି। ମହାରାଜ, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଫୁଲ, କଳି, କୋପରେ ଭରି ରହିଛନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ତାପ୍ତ ଜଳ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ପୋଖରି ଓ ଝିଲି ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରରେ ଭରି ଯାଇଛି। ପଶୁମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନାହିଁ, ଜଙ୍ଗଲ ନିର୍ବିକ ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖରେ ରାମ ପାଇଁ ନିର୍ବିକ। ପଦ୍ମମାନେ ତାଙ୍କ ପତ୍ର ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି, ଜଳ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ପୋଖରି ତାପ୍ତ, ଶାଳୁକ ଓ ମାଛ ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳର ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଭୂମିର ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଏବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମହିମା ହରାଇଛି, ଗନ୍ଧ ଅତି କମ୍। ଉଦ୍ୟାନ ଖାଲି, ପକ୍ଷୀ ଅନ୍ୟ, ମହାରାଜ, ପୂର୍ବ ମତି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ କୌଣସି ଲୋକ ମୋତେ ଅଭିନନ୍ଦନ କରୁନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହରାଇ ଲୋକମାନେ ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଝରୁଛନ୍ତି। ରାଜଚରିଏଟ୍ ରାମ ବିନା ଫେରିବା ଦେଖି ରାଜପଥରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଝରୁଛନ୍ତି। ଗୃହ, ରାଜମହଳ ଓ ଦୁର୍ଗରୁ ଜନାନୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ହାହାକାର କରୁଛନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲା, ପ୍ରକାଶ ଆଖିରେ ଅଶୁ ଭରି, ଜନାନୀମାନେ ଏକାଅପେକା ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ। ମୋ ଦୁଃଖରେ, ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର କି ଉଦାସୀନ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖୁନାହିଁ। ଲୋକ ନିରାନନ୍ଦ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ନିରୁତ୍ସାହ, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଷ୍କ ଓ ମନ ଦୁଃଖରେ। ମହାରାଜ, ରାମଙ୍କ ନିଷ୍କାଷଣ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ହରାଇବା ପରି ନିରାନନ୍ଦ ଲାଗିଛି। ଯେତେବେଳେ ଚରିଏଟିୟରଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ, ରାଜା, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅଶୁ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଏପରି କହିଲେ: “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିନଥିଲେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରବେଶିତ ହୋଇଛି।