ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଦଶରଥ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୃଦୁ ଏବଂ ତପସ୍ବିନୀ ସୀତା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ କିପରି ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି ପଦେ ପଦେ ଅରଣ୍ୟ ପଥକୁ ଗଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ର? ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ। ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ଏବଂ ମୈଥିଳୀ କ’ଣ କହିଲେ? ରାମଙ୍କର ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି ଆଶ୍ରୁଭରା କଥାରେ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ମୋତେ ଅଭିବାଦନ କରି ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, ‘ମୋର ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ଶିର ଅଭିବାଦନ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହିବା। ମୋର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଅଭିବାଦନ ଏବଂ କୁଶଳ କାମନା କରିବା। ମୋର ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ ଏବଂ ସତର୍କ ରହିବାକୁ କୁହିବା। ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ହୋଇ ସମୟମାନେ ଅଗ୍ନି ଉପାସନା କରିବା, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କରିବା। ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରିବା; କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତା ପରି ସମ୍ମାନ କରିବା। ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ଆଦର କରିବା, କାରଣ ରାଜଧର୍ମ ମୁଖ୍ୟ। ଭାରତଙ୍କୁ ମୋର ଶବ୍ଦ ଦେଇ କୁହିବା, ସମସ୍ତ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇବା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଦେଇ, ପିତା ଯେଉଁଯାଉଁ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବେ। ବୟସ୍କ ରାଜା କହିଥିଲେ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ରହିବା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ ଦେଉନାହାଁତୁ। ଏବଂ ଆଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କହିଲେ, ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଠି ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏତେ ବ୍ୟାକୁଳ।’” ସୁମନ୍ତ୍ର ଆଗକୁ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ଲୋଟସ ପତ୍ର ରଙ୍ଗର ଚକ୍ଷୁ ଆଶ୍ରୁ ଭିଜିଗଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ରୁତକ୍ରୋଧରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ, ‘କଣ ଦୋଷ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜା ଯାହା କରିଛନ୍ତି, ଠିକ୍ କି ଭୁଲ, ତାହାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ପାଇଁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ। ଏହା କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁଅନି। ଚିନ୍ତା ବିନା ଏହି ନିଷ୍କାସନ ଲୋକମନ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ପିତା। ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୋକ କିପରି ତୁମପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହିବ? ରାମଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, କିପରି ତୁମେ ରାଜା ରହିପାରିବ?’” ସୁମନ୍ତ୍ର ଆହୁରି ଦୁଃଖର ସ୍ମୃତିରେ କହିଲେ, “ଜାନକୀ ଘନ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଅଚଳ ଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମୌନ ରହିଲେ, ମୋତେ ଏକଥା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୋ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ହଠାତ୍ ଆଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ରାମ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୁଭିଜା ଚେହେରା, ଯୋଡ଼ି ହାତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ମୋତେ ଏବଂ ରଥକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ।” ଏଠାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ଏବେ ଆପଣ ମହାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଟିଂ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖି ଚଳିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ତାପ ଆଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା। ଏବଂ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି ମୁଁ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଫେରିଲି। ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହୟତ ରାମ ମୋତେ ପଛକୁ ଡାକିବେ। ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୁର୍ଦ୍ଧା ହେଇଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ମନ୍ଦାର, କିଶଳୟ, କୁସୁମ ରହିଛି। ନଦୀର ଜଳ ଉଷ୍ଣ, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନର ଗଛମାନେ ଝରିପଡ଼ିଛି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଚଳିବେ ନାହାନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ସ୍ଥବିର। ପଦ୍ମ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି, ଜଳ ମଳିନ; ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁକ, ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳ ଓ ଭୂମିର ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଅପ୍ରଭା, ଗନ୍ଧ ମ୍ଲାନ, ଫଳ ଆଗରୁ ଭିନ୍ନ। ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ନାହିଁ, ଆଗରୁ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା, ଏବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ କୌଣସି ଲୋକ ମୋତେ ସ୍ବାଗତ କରିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନର ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ପୁଣିପୁଣି ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।