ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରି sacrificial enclosure କୁ ଗଲେ। ଶ୍ରୀମାନ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ ଶୁଭ ଦୀକ୍ଷା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏବେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱ ଆସିବା ପରେ, ଦଶରଥଙ୍କର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଆଚାର୍ୟ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ଶୁଭ ଆତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯଜ୍ଞରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଚାଲିଥିବା ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ରିତି ଶୁଭ ଭାବରେ କରିଲେ। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଏବଂ ଉପସଦ ଆଦି କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରି, ଅନ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ସମସ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାତ ସୋମ ନିପୀଡନ କ୍ରିୟା କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଅର୍ପଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ହେଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଗଲା; ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସୋମ ନିପୀଡନ ଯଥା କ୍ରମେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତୃତୀୟ ସୋମ ନିପୀଡନ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ସୁମଧୁର ଓ ମୃଦୁ ଚାଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ହୋତୃମାନେ ଦେବମାନେକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଉଚିତ ଭାଗ ହବି ଦେବଲୋକରେ ବସୁଥିବାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ହବି ମିସ୍ ହେଲା ନାହିଁ, କୌଣସି ଅପରାଧ ହେଲା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିଜ ହାତରେ କରାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦିନଗୁଡିକୁ କୌଣସି ଲୋକ ଥକିଥିଲେ ନାହିଁ, ଭୁକ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ନାହିଁ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, କୌଣସି ଅନୁଚର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାଙ୍କ ଉପକର୍ତ୍ତାମାନେ, ତପସ୍ବୀମାନେ, ଭିକ୍ଷୁମାନେ ସବୁବେଳେ ଖାଇଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ; ଏହି ସବୁ ଲୋକ ଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଉନଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଖାଦ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସବୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞରେ ଭଲ ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପାଇଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟକୁ ବଡ଼ ଗୁଣ ଦେଇ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ—“ଖାଦ୍ୟ ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ରସିକ ଅଛି। ଆମେ ତୃପ୍ତ, ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।” ଏହି କଥା ରାଘବ ଶୁଣିଥିଲେ। ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ରତ୍ନ ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରାଳ ସମୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ତର୍କ ଓ ବିଚାର ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ, ନିପୁଣ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉଚିତ ଉତ୍ସାହରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କର ପୁରୋହିତମାନେ ପାଠ୍ୟ ଷଡ୍ବେଦାଙ୍ଗରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, ଅନିୟମିତ ନାହିଁ, ଅପାଠ୍ୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ତର୍କରେ ଅନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଛଅଟି ବିଲ୍ବ ବୃକ୍ଷର ଏବଂ ଛଅଟି ଖାଦିର ବୃକ୍ଷର; ଏହି ସଂଖ୍ୟା ବିଲ୍ବ ବୃକ୍ଷର ଓ ପତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଖାର ମଧ୍ୟ ହେଲା। ଏଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ବୃକ୍ଷର ଏବଂ ଏକ ଦେବଦାରୁ ବୃକ୍ଷର ଶ୍ତମ୍ଭ ନିୟମିତ ଭାବରେ ରଖାଗଲା, ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ତମ୍ଭ ହାତ ପାଖରେ ଧରିବା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଶ୍ତମ୍ଭ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାରେ ନିପୁଣ ଲୋକମାନେ ତିଆରି କଲେ, ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା ପାଇଁ ସେଗୁଡିକୁ ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରାଗଲା। ସେଠାରେ ୨୧ଟି ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ତମ୍ଭରେ ୨୧ଟି ରତ୍ନ ଏବଂ ୨୧ଟି ଉତ୍ତରୀୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଯାଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ଶ୍ତମ୍ଭ ଦଖଲିଆ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ଭାବରେ ଏବଂ ଶୁଭ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇ, ଠିକ୍ ଅଂଶରେ ରଖାଯାଇଥିଲା; ସମସ୍ତ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଓ ସମ୍ମତ ଆକୃତିରେ ଥିଲା। ସେଗୁଡିକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ କରାଗଲା, ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଶ୍ତମ୍ଭ ଆକାଶରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସପ୍ତ ଋଷି ପରି ଚମକି ଉଠିଲା। ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିୟମିତ ମାପ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଇଟ୍ ତିଆରି କଲେ; ଅଗ୍ନିକୁ ବିଧିବତ୍ ଅଲ୍ତାରରେ ରଖାଗଲା। ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅଲ୍ତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତିଆରି କଲେ; ଏହା ଗରୁଡା ଆକୃତିରେ, ସୁନାର ପଖା, ତିନି ତଳ, ଏବଂ ଅଠରେ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଗଲା; ଅପରାହ୍ନ ସମୟରେ ସର୍ପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱ ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ତିନି ଶତ ପଶୁ ଯଜ୍ଞ ଶ୍ତମ୍ଭରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ଚୟନ ହେଲା। ଏଠାରେ କୌଶଳ୍ୟା ଏହି ଅଶ୍ୱର ଯଥାୟଥ ଭାବରେ ସେବା କଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ତିନିଟି ଚାକୁ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ସ୍ଥିର ମନ ଦ୍ୱାରା, ପକ୍ଷୀ ସହିତ, କୌଶଳ୍ୟା ଧର୍ମ ଅନୁସ୍ଥାନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ରାତି ଉଠାଇଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ପୁରୋହିତମାନେ ରାଣୀମାନେକୁ ହାତ ଧରି ଯଜ୍ଞରେ ନେଇ ଆଉ ଏକ ଚୟନ କଲେ। ନିୟମିତ ଓ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଥିବା ପୁରୋହିତ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା।