ଏକ ଦିନ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଅଜାନା ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟ ପଶୁ, ହରିଣ ଏବଂ କଳା ସାପ ରହନ୍ତି, ସେଠି ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଭିଦେହ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ସୁମନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଓ ତପସ୍ବି ସୀତା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଉତରି ଚାଲିଗଲେ?” ଅତିବ ଦକ୍ଷ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତଙ୍କୁ ଦଶରଥ ଆଶ୍ବିନ୍ଦ୍ୱୟଙ୍କର ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପ୍ରବେଶ ଭଳି ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ଗଭୀରତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖିଥିବାରୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସୁମନ୍ତ, ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଳୀ କ’ଣ ଉଚ୍ଚାରିଲେ?” ତାପରେ ରାମଙ୍କର ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ଆଦି ବିଷୟରେ ସୁମନ୍ତଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧରେ, ସୁମନ୍ତ ନିଜକୁ ସଜାଇ, ଅଶ୍ରୁଭରା କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ରାମ ଯେଉଁଠି ସଦା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖାଇଲେ। ରଥଚାଳକ, ମୋ କଥାରେ, ତାଙ୍କ ପିତା, ନିଜକୁ ଜଣାଇଥିବା, ଶିର ନମାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଦ ପୂଜନ କରିବାକୁ କହିବାକୁ ଚାହାଁ। ମୋ କଥା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ସମ୍ବୋଧନ କର; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ରହିବା ଅଭିନନ୍ଦନ ଦିଅ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ। ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ, ଏବଂ ସଚେତନ ରହିବାକୁ କହ; ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହ। ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜିବାକୁ, ମାନ୍ୟବତୀ ଭାବରେ ନାଥଙ୍କର ପାଦ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅ। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡି, ମାମାନେ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖ; କୈକେୟୀ ରାଣୀଙ୍କୁ ମାତା ପରି ମାନ୍ୟ କର। ଭାରତ ପ୍ରତି ରାଜା ପରି ବ୍ୟବହାର କର; ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଭାରତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ମୋ କଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ସମସ୍ତ ମାମାନେ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦିଅ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦକୁ ସମ୍ବୋଧନ କର; ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟ ରଖିଥିବାବେଳେ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର। ବୟସ୍କ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ: ‘ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳନରେ ବାଧା ଦିଅନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଓ ବଞ୍ଚିବାକୁ କହ।’ ଆଉ ଏକଥା କହି, ଅଶ୍ରୁ ତଳି ମୋତେ କହିଲେ: ‘ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ମୋ ମାତାକୁ ଦେଖ, ନିଜ ମାତା ପରି।’ ଏପରି ଭାବରେ ରାମ ମୋତେ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ଲୋଟସ ପରି ତାଙ୍କ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ଭୟାନକ ଭାବରେ କାନ୍ଦିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲି କହିଲେ: ‘କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ର ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ?’ ଏହା କୈକେୟୀ ରାଣୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ରାଜା କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଠିକ କି ଭୁଲ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଅପିଡିତ ହେଲେ। ଯଦି ରାମ ଲୋଭ କି ବରଦାନ ପାଇଁ ନିର୍ବାସିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି; ରାମଙ୍କୁ ଛାଡିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଚିନ୍ତା ବିନା, ଯୁକ୍ତିବିରୋଧୀ ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କର ନିର୍ବାସନ ଲୋକର ଅସନ୍ତୋଷକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ। ମୁଁ, ମହାରାଜ, କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱକୁ ଚିନିବି ନାହିଁ; ରାଘବା ମୋ ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ସଜନ, ଓ ପିତା। ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ଭଲକୁ ଚାହିଥିବା ଜଣେକୁ ଛାଡି ଦେବା ପରେ, ଜଗତ କିପରି ତୁମସହ ଏକତା ରଖିପାରିବ? ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତୁମେ କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବ? ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲି, ଶୋକରେ ଅଚଳ ହୋଇ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଜଣେଇ ଆଗରୁ ଏପରି ଅଭିଗତି ନ ଦେଖିଥିବା ମହାନ୍ତୀ ରାଜକୁମାରୀ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ମୋତେ କୌଣସି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ। ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ବିଦାୟ ଦେଖି, ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ଜଳ କ୍ଷେପ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ରାମ ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ମୁହଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରା ହାତ ଜୋଡି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୁଜ ରକ୍ଷାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ, ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତରେ, ରଥ ଓ ମୋପାଇଁ ଚାହି ରହିଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାକାବ୍ୟ ମହାର୍ଷି ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଠି ଶ୍ଲୋକର ଅନୁବାଦ। ମୋ ଘୋଡାମାନେ ଫେରିଗଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ଅଗ୍ରଗତି କରିଲେ ନାହିଁ; ରାମଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ତେମାନେ ତୀବ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଝାଡିଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟ ନେଇ ରଥ ଚାଲିଗଲି। ମୁଁ ଗୁହା ସହିତ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି—ଶାୟଦ ରାମ ଆଉ ମୋତେ ଡାକିବେ। ମହାରାଜ, ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଝିଗଲେ, ଫୁଲ, କୁହୁଡି, କଳି ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ରଖିଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରରେ ଭରିଗଲା। ପଶୁମାନେ ଚଳିବା ନାହିଁ, ବନ୍ୟ ପଶୁ ଚରିବା ନାହିଁ; ସେ ଜଙ୍ଗଲ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ହ୍ରଦର କମଳମାନେ ପତ୍ର ମୁଡିଦେଇଛନ୍ତି, ଜଳ ମ୍ଲାନ, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁ ଫୁଲ ଓ ତାହାର ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳର ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଭୂମିର ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଆଜି ମ୍ଲାନ; ତାଙ୍କର ସୁଗନ୍ଧ ଅନ୍ୟଥା, ଫଳ ଆଗରୁ ପରି ନୁହେଁ। ଏଠି ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ; ମହାନ ମନୁଷ୍ୟ, ଆଗରୁ ଯେପରି ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖିଥିଲି, ଆଜି ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଯାତ୍ରାର ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର କଥା ଅଶ୍ରୁଭରା ହୃଦୟରେ କହିଲେ।