ଏହି ଦୁଃଖର ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଚିନ୍ତାରେ ଭାସୁଥିଲେ—ଯିଏ ଆଗରେ ପଦାଟି, ରଥ, ହସ୍ତୀ ଚାଲିଥାଏ, ସେଇ ରାମ କେମିତି ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିପାରିବେ? ଏହି ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପଶୁ, ମୃଗ ଓ କଳା ସର୍ପ ରହନ୍ତି, ସେଠି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କେମିତି ପହଞ୍ଚିଗଲେ? ସମନ୍ତ, ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ଵି ସ୍ୱଭାବର ସୀତାଙ୍କ ସହ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କେମିତି ରଥରୁ ଅବତରି ଆଉ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ? ଦଶରଥ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଆଶ୍ୱିନୀଦ୍ଵୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ମୈଥିଳୀ ଅରଣ୍ୟ ପହଞ୍ଚିବାବେଳେ କ’ଣ କହିଥିଲେ? ସେମାନେ କେମିତି ବସିଲେ, ଶୋଇଲେ, ଖାଇଲେ—ଏହା ସବୁ ମତେ କୁହ। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ ରଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଣା ଭିତରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି କହିଥିଲେ: “ମୋର ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି, ଯାଁକର ମୁଣ୍ଡ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଚରଣକୁ ମୋର ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଣାମ କର। ମୋର ଓଲିଘରକୁ ସମ୍ବୋଧନ କର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିର୍ବିଶେଷରେ ମଙ୍ଗଳକାମନା କର ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେ। ମୋର ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର ଓ ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ ରହିବାକୁ କହ। ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ମୋର କଥା ଦେଖା। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼; ମାତାମାନେ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କର; ରାଜମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତା ପରି ସମ୍ମାନ କର। ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ଆଦର କର; କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର। ଭାରତଙ୍କୁ ମୋର ସନ୍ଦେଶ ଦେଖା; ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରିବାକୁ କହ। ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶର ଶୋଭା ଭାରତଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଖା; ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟ ରଖିଥିବା ବେଳେ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ। ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ: ‘ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟପାଳନରେ ବାଧା ଦିଅନି; ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି ଜୀବନ ଯାପନ କର।’ ପୁଣି ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଥିଲେ: ‘ମୋର ମାତା, ଯିଏ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜ ମାତା ପରି ଦେଖ।’” ସୁମନ୍ତ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ଏପରି କଥା କହିବାବେଳେ, କମଳ ଦଳ ସମ କପିଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତେଜରେ ଭରି, ଶ୍ୱାସ ନିଅଁତୁ କହିଲେ: “କ’ଣ ଦୋଷରେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାଜା ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି—ଠିକ କି ଭୁଲ—ଏହାର ଫଳରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ। ଯଦି ଲୋଭ କିମ୍ବା ଦାନବାନ୍ଧବ ପୂରଣ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ତ ଅନ୍ୟାୟ। ଏହା କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି; ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନି। ଅବିଚାରରେ ଏହି ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ଲୋକମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମାଇବ। ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ, ପିତା—ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନି ନାହିଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମନା କରୁଥିବା ଯେଉଁ ଜନପ୍ରିୟ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ପରେ ଲୋକ କିପରି ତୁମପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ରହିପାରିବ? ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଠାରୁ ବିରୋଧ ନେଇ, କିପରି ରାଜା ରହିପାରିବେ?” ଏହି ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ନିଶ୍ଚଳ ଦଢ଼ ଉପବାସ ରଖି ଦଢ଼ ଦୃଢ଼ତାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ସେ, ଏପରି ଦୁଃଖ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ମୁଁଠି ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଭିଜାଇ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଥିଲେ, ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ମୋ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଦେଖି ଚିହ୍ନାଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ରାମ ମଧୁର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପ୍ରସ୍ରବଣ କରୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଜୋଡି ହାତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୁଜା ରକ୍ଷାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ ଥିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋ ଓ ରାଜରଥକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନଷଠିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମୋର ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଆଉ ଆଗକୁ ଚାଲିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ମୁଁ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ରଥ ଚଢ଼ି ଦୁଃଖ ମନେ ନିଏ ଚାଲିଗଲି। ମୁଁ ଗୁହାଙ୍କ ସହ ବହୁ ଦିନ ଅପେକ୍ଷା କଲି, ହୋଇପାରେ ରାମ ମୋତେ ଡାକିବେ। ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ତା’ରେ ଫୁଲ, କୁଢ଼ି, କିଶଳୟ ଅଛି। ନଦୀମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ପୋଖରୀ ଓ ଝିଲିକ ଶୁଷ୍କ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ମୁର୍ଝାଇଯାଇଛି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳାଚଳ କରୁନାହାନ୍ତି, ବନ୍ୟପଶୁ ଘୁରୁନାହାନ୍ତି; ଏହି ଅରଣ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପଦ୍ମମାନେ ମୁକୁଳିତ, ତା’ର ଜଳ ଦୂଷିତ, ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ, ଶାଳୁକ ଓ ମାଛ, ପକ୍ଷୀ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଜଳରେ ଓ ଭୂମିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ମାଳା, ଆଜି ଅପ୍ରଭା ଓ ମନ୍ଦଗନ୍ଧ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପରି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ବିରାହର ମଧ୍ୟରେ ସୁମନ୍ତ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାବଳୀ କହିଲେ।