ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥି, ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ବ୍ୟଥା ନେଇ, ହାତ ଯୋଡି ଭକ୍ତି ସହିତ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଦୁବି ଯାଇଛନ୍ତି, ନୂତନ ଗ୍ରହରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୁଃଖିତ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି । ରଥିଙ୍କ ଦେହ ଧୂଳିରେ ଢାକା, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— “ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୋ ରାମ କେଉଁଠି ରହୁଛନ୍ତି? ଗଛମୂଳ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କ’ଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ନରମ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବାର ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା, ସେଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏବେ ମାଟି ଉପରେ କିପରି ଶୋଇଛନ୍ତି, ସୁମନ୍ତ୍ର? ଯେଉଁଠାରେ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ମୃଗ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ କଳା ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ବିନୀ ସୀତା ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି, ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ? ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଅରଣ୍ୟ ଗଭୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ । ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଲୀ କ’ଣ କହିଲେ ଅରଣ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ? ରାମ କିପରି ବସିଲେ, କିପରି ଶୋଇଲେ, କିପରି ଭୋଜନ କଲେ, ଏହା ଆମକୁ କହ, ଏହି ଖବର ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧାର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ।” ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ଅନୁରୋଧରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ— ‘ରଥି, ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ମୋର ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ କହ, ସେ ନିଜକୁ ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଦ ସର୍ବଦା ପ୍ରଣମ୍ୟ । ମୋର ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପହଞ୍ଚାଅ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭକାମନା ଦିଅ, ଓ ଯଥାଯଥ ନମସ୍କାର କର । ମୋତେ ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ କହ, ଓ ସତର୍କ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ । ସେ ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ସେବା କର, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କର । ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼, ମାନମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କର, ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତୃ ସମ୍ମାନ ଦେ । ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ଆଦର କର, କାରଣ ରାଜା ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର । ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ପହଞ୍ଚାଅ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ କହ । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଅ, ପିତା ରାଜ୍ୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦିନେ ସେ ରାଜ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ ।’ ପରେ, ବୟସ୍କ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ—‘ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଳନରେ ବାଧା ଦେଅନାହାଁ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କର ।’ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ ଆଉ କହିଲେ—‘ମୋ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ତୁମେ ଦେଖ, ସେ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ।’ ଏପରି ଅନୁଗ୍ରହ ଶବ୍ଦ ଦେଇ ଯେତେବେଳେ ରାମ ମୋତେ କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହା ଦେଖି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—‘କ’ଣ ଦୋଷରେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିଶ୍ୱାସ କରି ରାଜା ଏହା କରିଛନ୍ତି, ଠିକ କି ଭୁଲ—ଏହି କାରଣରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ । ଯଦି ଲାଭ କିମ୍ବା ଦାନ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ । ଏହି କାମ ମାତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ । ବିଚାର ଛାଡ଼ି, ଯୁକ୍ତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏହି ନିର୍ବାସନ ହେଉଛି, ଏହା ଲୋକର ନିନ୍ଦା ଉପଜାଇବ । ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ମୋ ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ ଓ ପିତା । ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଏବଂ କଳ୍ୟାଣ ସିନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପରେ, ଲୋକ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ରହିବେ? ଯେଉଁ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଥିବା ଦଶରଥ କିପରି ରାଜ୍ୟ କରିପାରିବେ?’ ଏହି ସମୟରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ନିର୍ବାକ୍ ରହିଲେ । ସେ, ଯିଏ କେବେ ଏମିତି ବିପଦ ଦେଖିନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି, ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ ମୁଖ ନେଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ଦୂର ଯିବାକୁ ଦେଖି ଅଚାନକ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ । ସେହିପରି, ରାମ ଅଶ୍ରୁଜଳରେ ଭିଜା ମୁଖ ଓ ଯୋଜିତ ହାତ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁରେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସୀତା ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ ଓ ରଥକୁ ଦେଖି ଅନ୍ଵୟ ରହିଲେ । ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗାର ବର୍ଣ୍ଣନା । ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ମୋ ଘୋଡ଼ା ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଗରମ ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼ିଲା । ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ରଥ ଚଢ଼ି ଦୁଃଖ ନେଇ ଫେରିଲି । ମୁଁ ଗୁହା ସହିତ ଅନେକ ଦିନ ରହିଲି, ଭାବିଲି ହୟତ ରାମ ମୋତେ ଆଉ ଡାକିବେ ।