ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ବୟସ୍କ ଓ ଯୁବକ, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ସବୁଠି କାନ୍ଦିଲେ; ସେ ସମୟରେ ରାଜଧାନୀ ପୁନର୍ବାର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ଏହି ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ବେସ୍ତ ହେବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଅପସାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ ରାମଙ୍କ ଆବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତକୁ ଡାକିଲେ। ରଥଚାଳକ, ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଭରିଆ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମହାରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ। ସୁମନ୍ତ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ଦଶରଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ଲାନେଟର ପ୍ରଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ। ରଥଚାଳକ ଧୂଳିରେ ଲପେଟା ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଶୁ ଭରା ମୁହଁ ଦେଖି, ଦଶରଥ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ସୁମନ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ବୃକ୍ଷ ତଳରେ ଶରଣ ନେଇ ରହିବେ? ସେ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବେ? ସୁମନ୍ତ, ସେ ରାଜକୁମାର ଆରାମଦାୟକ ଶୟନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏବେ କିପରି ଭୂମିରେ ଅସହାୟ ପରି ଶୁଇପାରିବେ? ରାମ ଯେଉଁଠି ଚାଳିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଦାତି, ରଥ ଓ ହାତୀ ଥିଲେ; ଏବେ ସେ କିପରି ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିପାରିବେ? ମୃଗ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଭରିଥିବା, କଳା ସାପ ରହିଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଭିଦେହ କୁମାରୀ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହ, ରଥରୁ ଉତରି ଚାଲିବାକୁ ତିନିଜଣ ରାଜସନ୍ତାନ କିପରି ଆଗେ ବଢିଲେ? ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସୁମନ୍ତ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ମନ୍ଦରା ପରି ଜଙ୍ଗଲ ଗଭୀରକୁ ଯିବା ଦେଖିଛ।" "ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ସୁମନ୍ତ—ରାମ କଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ କହିଲେ, ମୈଥିଲୀ କଣ କହିଲେ ଜଙ୍ଗଲରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ? ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୁଇବା ଓ ଖାଇବା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ; ଏହି ଜାଣିବାରେ ମୁଁ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ଯେପରି Yayāti ନିୟମିତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ରଖିଥିଲେ।" ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ଅନୁରୋଧରେ, ସୁମନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ଏପରି ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ—'ରଥଚାଳକ, ମୋର ଶବ୍ଦ ରାଜାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚାଅ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବନ୍ଦନୀୟ, ତାଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଅ।'" "ମୋ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁମନ୍ତ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଅ, ନିୟମିତ ବନ୍ଦନା କର। ମୋର ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଚେତାବନୀ ଦିଅ; ଏହି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହ।" "ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସେବା କର; ମହିଳା, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କର। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼, ମାନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଉଚିତ ଆଚରଣ ରଖ; ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମା ପରି ସମ୍ମାନ କର।" "ରାଜପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜା ପରି ଆଚରଣ କର; କାରଣ ରାଜାମାନେ ସମ୍ପଦରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର। ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ମୋର ଶବ୍ଦ ଦିଅ; ମାନ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ଉଚିତ ଆଚରଣ କର।" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆନନ୍ଦ ଭରତଙ୍କୁ ମୋର ଶବ୍ଦ ଦିଅ; ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ସମୟରେ, ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ।" "ବୟସ୍କ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ: ‘ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରେ ବାଧା ଦେଅନି; ତୁମେ ଜୀବନ ରଖ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କର।’" "ପୁନଃ ରାଜା ଅଶୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କହିଲେ: ‘ମୋ ମା, ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ତୁମ ମା ପରି ଦେଖିବା।’" "ଏପରି, ମହାରାଜ, ରାମ ମୋତେ ଏପରି କହୁଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଲୋଟସ ପରି କପିଳ ଚକ୍ଷୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅଶୁ ଭରିଗଲା।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ: ‘କେଉଁ ଅପରାଧରେ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି? ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଭରସା କରି ରାଜା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି—ଠିକ କି ଭୁଲ—ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅପିଡିତ।" "ଯଦି ରାମକୁ ଲୋଭ ଅଥବା ବର ଦେବା ପାଇଁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ।" "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ; ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଉଚିତ କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁନି।" "ଯଥା ଚିନ୍ତା କରାଯାଇନାହିଁ, ଯୁକ୍ତିର ବିପରୀତ—ରାଘବଙ୍କ ବନବାସ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପଦ୍ରବ କରିବେ।" "ମହାରାଜ, ମୁଁ କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱ ଚିହ୍ନି ନାହିଁ; ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ ଓ ପିତା।" "ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରୁଥିବା ଜଣେକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁନିଆ ତୁମ ପ୍ରତି କିପରି ଆଶ୍ରୟ ରଖିପାରିବ?" "ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମକୁ ବନବାସ ଦେଇ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦୁନିଆଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରାଜା ଭାବରେ କିପରି ରହିପାରିବ?" "ଜାନକୀ, ମହାରାଜ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଏକା ଦାଉଁ ପରି ଉଭା ଥିଲେ।" "ସେ ମହିଳା, ଯିଏ କେବେ ଏପରି ବିପଦ ଦେଖିନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ମୋତେ କିଛି କହିଲେନି।" "ତାଙ୍କର ପତିକୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୁଁ ଚାଲିଯିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶୁ ଝରିଗଲା।" "ଏହିପରି, ରାମ ଅଶୁ ଭରା ମୁହଁ ଓ ଜୋଡି ହାତରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୁଜାରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଉଭା ଥିଲେ; ସୀତା, କାନ୍ଦିଥିବା ଓ ଦୃଢ଼, ମୁଁ ଓ ରଥରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖିଥିଲେ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗ ମୂଁ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକେକ ଘଟଣା କହିଲି। ଏବେ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଠାଉଁ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ।