କୌଶଲ୍ୟା ମାତା ମାଟିରେ ପଡ଼ି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ। ଏହି ଭିତର ମହଳରୁ ଉଠୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ଓ ଯୁବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହରର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ କାନ୍ଦିପକାଇଲେ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକଥରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଚେତନ ଅବସ୍ଥାରୁ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ଶୁଧ୍ଧିକୁ ଫେରିଲେ, ସେ ଚାରିଅଟିଆ ସୁମନ୍ତକୁ ଡାକିଲେ—ରାମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ। ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ସୁମନ୍ତ, ହାତ ଜୋଡି ମହାରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଲିନ, ନୂତନ ଗ୍ରହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ଆହତ ହାତୀ ପରି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା, ସୁମନ୍ତଙ୍କୁ ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ସୁମନ୍ତ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ କଣ ଏବେ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? ସେ ଅତିଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମ କ'ଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ନରମ ଶୟ୍ୟାରେ ଘୁମାନ୍ତି, ସେ ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ଭୂମିରେ ଅସହାୟ ପରି ଶୋଇଛନ୍ତି? ଯେଉଁଠି ପୈଦଳ ସେନା, ରଥ, ହାତୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ମୃଗ ଓ କଳା ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ପ୍ରିନ୍ସ ଏବଂ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି ପଦେ ପଦେ କିପରି ଯାଇଥିଲେ?” “ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସୁମନ୍ତ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ଗଭୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ; ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ରାମ କ'ଣ କହିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ'ଣ କହିଥିଲେ, ମୈଥିଲୀ କ'ଣ କହିଥିଲେ, ତୁମେ ମୋତେ କହ। ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଆବେଦନରେ, ସୁମନ୍ତ ନିଜକୁ ତୟାରି କରି, ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁରେ ବନ୍ଧା କଥାରେ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ମୋତେ ରାଘବ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ତିନିଜଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୋତେ କହିଲେ—‘ମୋର ଶବ୍ଦ ରହୁ, ସୁମନ୍ତ, ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ତାଙ୍କ ଚରଣକୁ ପ୍ରଣାମ କର; ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରଣାମ ଦେଉଛି କହ। ମୋର ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ସତର୍କତାର ଉପଦେଶ ଦେଉଛ। ତିନିଜଣ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଉ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କର, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କର। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କର, ମାତାମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କର, କୈକେୟୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ମାତା ପରି ଗରିମା ଦିଅ। ଭରତଙ୍କ ସହ ରାଜାଙ୍କ ପରି ବ୍ୟବହାର କର, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର। ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ମୋର କଥା ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ କହ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତା ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର। ରାଜା ମୋତେ କହିଥିଲେ—ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ କରିବାରେ ବାଧା ଦିଅନି, ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କର। ତେବେ ରାଜା ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ ଆଉ କହିଲେ—ମୋର ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜ ମାତା ପରି ଦେଖିବା’।” “ଏଭଳି କହିଥିବା ବେଳେ, ଲାଲ ଅଞ୍ଜଳି ମାନଙ୍କ ପରି ଆଖି ଥିବା ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ—‘କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ରାଜପୁତ୍ର ନିର୍ବାସିତ? କୈକେୟୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ରାଜା ଏହା କରିଛନ୍ତି, ଠିକ କି ଭୁଲ, ଏହି କାରଣରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛୁ। ଯଦି ଲୋଭ କି ବରଦାନ ପାଇଁ ଏହି ନିର୍ବାସନ ହେଉଛି, ଯାହାହେଉ ଏହା ଅନ୍ୟାୟ। ଏହା କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଛନ୍ତି, ଏହା ଲୋକମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଉଠାଇବ। ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ସ୍ନେହୀ ଓ ବାପା ସମାନ। ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୋକ କିପରି ତୁମ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ରହିପାରିବ? ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କିପରି ତୁମେ ରାଜା ରହିପାରିବ, ସମଗ୍ର ଲୋକଙ୍କୁ ବିପକ୍ଷ କରି?’” “ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ମହାରାଜ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଶୋକରେ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେ, ଯିଏ କେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ବହାଇଲେ, ମୋତେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୋତେ ବିଦାୟ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ସେହିପରି, ରାମ ଅଶ୍ରୁପ୍ରସ୍ରବଣ ମୁହଁରେ, ହାତ ଜୋଡି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାହୁ ରକ୍ଷାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦାଉଠିଲେ; ସୀତା ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଚକ୍ଷୁ ରଥ ଓ ମୋ ପରି ଅଟୁଟ ରଖିଥିଲେ।