କଉସଲ୍ୟା ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। କଉସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ। ତାହାପରେ, ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଠିବାକୁ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକମାନେ, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନପଦରେ କାନ୍ଦିଲେ; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ନଗର ପୁନି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଅଠାଵଁଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ ବ୍ୟାକୁଳତାରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଅପେକ୍ଷାକ୍ରମେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ରାମଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ସାରଥି ସୁମନ୍ତକୁ ଡାକିଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁଃଖ ଓ ଦୟାରେ ଭରିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ଆସିଲେ, ମନେ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି, ନୂତନ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଶ୍ୱାସ ନିଅଉଛନ୍ତି, ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର, ଆହତ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି। ସାରଥିଙ୍କୁ ଧୁଳିରେ ଲପେଟା ଲାଗିଥିବା, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଗଭୀର ବେଦନାରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କ’ଣ ଖାଉଛନ୍ତି, ସାରଥି? ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର, ସୁମନ୍ତ, ଏହିପରି ଭୂମିରେ ଅସାହାୟ ପରି କିପରି ଶୋଇଛନ୍ତି?” “ଯାହାଙ୍କୁ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏହି ଅଜଣା ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି? ବନ୍ୟପଶୁ, ମୃଗ, କଳା ସର୍ପ ଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହିତ, ସୁମନ୍ତ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି ପଦେ ପଦେ ଚଲିଗଲେ?” “ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, ସାରଥି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯିବା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ। ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଳୀ କ’ଣ କହିଲେ, ଅରଣ୍ୟ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ?” “ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ସାରଥି, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” ଏପରି ରାଜା ଅନୁରୋଧ କଲେ, ତାହାପରେ ସୁମନ୍ତ ଅପେକ୍ଷାକ୍ରମେ ଆପଣଙ୍କୁ ସଜାଇ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—“ମହାରାଜ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ମୋତେ ଏଭଳି ନମ୍ରତାରେ ମଣ୍ଡି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ—‘ସାରଥି, ମୋର କଥା ମୋ ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାତ ପିତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚାଅ, ଯାହାଙ୍କର ଶିର ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କର। ମୋର ନାମରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ, କୌଣସି ଭେଦ ନ ରଖି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ।’ ‘ମୋର ମାତା କଉସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ୱସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଜାଗୃତ ରହିବାକୁ କହିବା ସହ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କହିବା—ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିର ସେବା କର, ପତିଙ୍କ ଚରଣକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କର। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼, ମାତାମାନେ ପ୍ରତି ଉଚିତ ଆଚରଣ କର, ରାନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତାପରି ସମ୍ମାନ କର।’ ‘ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜାପରି ମାନ୍ୟତା ଦିଅ, କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର। ଭାରତଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମାତାମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ଆଚରଣ କରିବାକୁ କହ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶୂରବୀର ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଦିଅ—ତୁମ ପିତା ରାଜ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। ରାଜା ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ମୋତେ କହିଲେ—‘ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରେ ବାଧା ଦିଅନି, ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କର।’” “ପୁନି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ—‘ତୁମେ ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତୁମ ମାତା ପରି ଦେଖ।’” “ଏଭଳି ରାମ ମୋତେ କହିଥିବା ବେଳେ, କମଳନୟନ ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାନ୍ଦିଥିଲେ। ତାହାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ—‘କଣ ଦୋଷରେ ରାଜପୁତ୍ର ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ? କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି—ଠିକ କି ଭୁଲ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ। ଯଦି ଲାଲସା କିମ୍ବା ବରଦାନ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା କୌଣସି ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ବିଚାର ବିନା, ଯୁକ୍ତି ବିପରୀତ ଭାବରେ ଏହି ନିର୍ବାସନ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ଉପଜାଇବ। ମୋ ପାଇଁ ରାଘବ ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ, ପିତା—ମୁଁ କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱ ଚିହ୍ନିବି ନାହିଁ। ଏମିତି ଏକ ଜନପ୍ରିୟ ଓ ପରହିତସେବୀ ଜନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୋକେ କିପରି ତୁମେ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ରହିବେ? ଜନପ୍ରିୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରି, କିପରି ତୁମେ ରାଜା ରହିପାରିବେ?’” “ଏହି ସମୟରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ପରି ନିର୍ବାକ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଠିଲେ। ଏହି ମହାନ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀ, ଯିଏ କେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ଶୋକରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରିଲେ ଏବଂ ମୋତେ କୌଣସି କଥା କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଶୁଷ୍କ ମୁହଁରେ ଦେଖି, ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଥିବା ସମୟରେ ହଠାତ୍ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ।