ଧରିତ୍ରୀପତି ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରେ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା। ରାଜା ଭୂମିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଓ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଦୂତଙ୍କୁ କିଛି କହୁନାହାଁ? ସେ ଅତି କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାମଙ୍କ ଖବର ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି। ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି ତୁମେ ଲଜ୍ଜାବୋଧରେ ଅଚଳ ହୋଇଛ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ଉଠ, ତୁମର ଧର୍ମ ଅବିଚଳ ରହୁ— ଶୋକ କେବେ ଉପକାର କରେନାହିଁ। ରାଜନ, କାହାକୁ ଭୟ କରି ଚାରିଅଁ ଦିଗରେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହାଁ? ଏଠାରେ କୈକେୟୀ ନାହାନ୍ତି, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କଥା କହ।" ଏମିତି କହି, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା କୌସଲ୍ୟା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦେଖି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଉଠିଲେ। ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରର ହାହାକାର ସୁନି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକମାନେ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ସହରର ସବୁଠାରେ କାନ୍ଦିପକାରେ ଲାଗିଗଲେ। ସମସ୍ତ ସହର ଆଉ ଏକଥରି ଶୋକରେ ମୁଡ଼ିଗଲା। ଏଠିରେ ଅଠାବନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅପସ୍ମାର ଅବସ୍ଥାରୁ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସୁମନ୍ତ, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ, ନୂଆ ଗ୍ରହରେ ଧରା ପଡ଼ିଥିବା ହାତୀ ପରି ଅଶାନ୍ତ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି। ରାଜା ଦେଖିଲେ, ସୁମନ୍ତଙ୍କ ଶରୀର ଧୂଳିରେ ଆଛନ୍ନ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଛି। ରାଜା ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ପଚାରିଲେ— “ସୁମନ୍ତ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏବେ କଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ଗଛ ମୂଳରେ ଶରଣ ନେଇ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିବା, ସୁକୁମାର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ମୋ ପୁଅ ଏବେ କିପରି ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି? ଯାହାଙ୍କୁ ପଦାତି, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ରହୁଛନ୍ତି? ମୃଗ ଓ ପଶୁମାନେ ଘୁରୁଥିବା, କଳା ସାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ଏମିତି କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ବିନୀ ସୀତା ସହିତ, ସୁମନ୍ତ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଅବତରି ପଦେପଦେ ଚାଲିଗଲେ? ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଉଥିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ। ଅରଣ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚି ରାମ କି କହିଲେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ କହିଲେ? ମୈଥିଳୀ କଣ କହିଲେ? ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହ, ଏହି ଉପରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ପୁଣ୍ୟଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ ଆପଣକୁ ସଂଯମ କରି କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ରାମ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ— ‘ମୋର ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ମୋର ଶତ୍ଶତ ନମସ୍କାର ପହଞ୍ଚାଇବା। ମୋର ଏହି କଥା ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୁହ, ସବୁଠି କୁଶଳ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ, ଯଥାଯଥ ଶୁଭାଶୀଷ୍ଟ ଦିଅ। ମୋର ମାଆ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ସତର୍କତା ଦେଖାଇବାକୁ କହ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଦିଅ—‘ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରୁହ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ଏବଂ ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ସେବା କର। ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼, ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କର, ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାଆ ପରି ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜପୁତ୍ର ପରି ନମସ୍କାର କର, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ରାଜଧର୍ମ। ମୋର ଏହି କଥା ଭାରତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କୁହ, ସମସ୍ତ ମାତୃମାନେ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ବ୍ୟବହାର କର। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାବଳୀ ଭାରତଙ୍କୁ କୁହ—‘ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ। ରାଜା, ବୟସ୍କ ହୋଇ, ମୋତେ କହିଲେ—‘ସେ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାରେ ବାଧା ଦିଅନି, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା।’ ପୁଣି ଅଶ୍ରୁ ପୁରା ଚକ୍ଷୁରେ କହିଲେ—‘ମୋର ମାଆ ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ସେଉଁଠି ଯିଏ ଦେଖିବ, ସେ ମୋର ମାଆ ପରି ଦେଖିବା।'” “ମହାରାଜ, ଏହିପରି ରାମ ମୋତେ କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର କମଳ ଦଳ ସଦୃଶ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଗଲା। ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—‘କୌଣସି ଦୋଷ ବିନା, କେବଳ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜା ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଠିକ୍ କି ଭୁଲ ମୁଁ କହିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଲୋଭ କିମ୍ବା ବରଦାନ ପାଇଁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଅନ୍ୟାୟ। ଏହା କେବଳ ଶାସକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରାର କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଚିନ୍ତା ବିନା, ଯୁକ୍ତି ବିପରୀତ ଏହି ବନବାସ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଉପହାସ ଓ ଦୁଃଖ ଦେବ। ମହାରାଜ, ମୋ ପାଇଁ ରଘୁନନ୍ଦନ ହେଉଛନ୍ତି ମୋର ଭାଇ, ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧୁ ଓ ପିତା— ମୁଁ ଆଉ କୌଣସି ପିତୃତ୍ୱ ଚିହ୍ନିନାହିଁ।’” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାଜପ୍ରସାଦ ମହା ଅସ୍ଥିରତାରେ ଡୁବିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଲା।