ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜମହଳର ଅଷ୍ଟମ କୋଠରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା, ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଅତିସାୟ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ, ଦେହ ଅତି କ୍ଷୀଣ ଓ ମୁହଁ ମଲିନ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କ ଦେଇଥିବା ସନ୍ଦେଶ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ମୌନ ରହିଲେ, ମନ ଅତି ଅସ୍ଥିର; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୃଥିବୀର ଏହି ପାଳକ ରାଜା ଜମିନ୍ ଉପରେ ଅଚେତ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ହାହାକାର ଛାଇଗଲା; ମହିଳାମାନେ ହାତ ଉଠାଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ଏହି ଦୂତ ଅତି କଠିନ କାମ କରି ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହ କିଏ ଦୁଃଖରେ ଏମିତି ଚୁପ୍ପ ରହିଛନ୍ତି? ଆଜି ଯେ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି, ତାହାରେ ଆପଣ ଲଜ୍ଜା ପାଉଛନ୍ତି କି? ଉଠନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମ ଅବିକଳ ରହୁ, କାରଣ ଦୁଃଖ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ। ରାଜା, କାହାକୁ ଭୟ କରି ଆପଣ ଏହି ଦୁତଙ୍କୁ ପଚାରୁନାହାନ୍ତି? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ମନ ଖୋଲି କଥା କହନ୍ତୁ।” ଏଭଳି କହି କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ଜମିନ୍ ଉପରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର କଥା କଣ୍ଠରେ ଅଟକିଗଲା। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏମିତି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସବୁଠି ଚିତ୍କାର କରି ହାହାକାର କରିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଠିଲାପରେ, ବୃଦ୍ଧ-ଯୁବକ ଓ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ସହରର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ କାନ୍ଦିଲେ; ସମସ୍ତ ସହର ପୁଣିଥରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଲା। ଏଠାରେ ଅଠାବନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ରାଜା ଦଶରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଡି ଶୋକାକୁଳ ହୃଦୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛନ୍ତି, ନୂତନ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି। ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ ଦେହ ଏବଂ ଅଶ୍ରୁସିନ୍ଚିତ ମୁହଁ ନେଇ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ରାଜା ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ— “ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ କେଉଁଠି ବୃକ୍ଷମୂଳ ରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିଛନ୍ତି? ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କ’ଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ଯିଏ ଅସୁବିଧା ଜାଣିନଥିଲେ, ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଏଥିଲେ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ଭୂମିରେ ଶୁଏ? ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେ ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି? ମୃଗ, ପଶୁ, ଅଜଗର ଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଅବତରଣ କରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ? ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅକୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯାଉଥିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରତାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦେଖିଛ। ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଳୀ କ’ଣ କହିଲେ ଅରଣ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଲେବେଳେ? ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଭୋଜନ କରିବା ବିଷୟ ମୋତେ କୁହ, ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ।” ରାଜା ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଆପଣକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବା ରାଘବ ମୋତେ ନମସ୍କାର କଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ। ସେ କହିଲେ, ‘ମୋ ଶବ୍ଦରେ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ନମନ କର, ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କର। ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୁଶଳ କୁହ। ମୋର ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ଏବଂ ସତର୍କ ରହିବାକୁ କହ; ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ କୁହ— ସଦା ଧର୍ମରେ ରତ ରୁହ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କର, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କର। ଅଭିମାନ ଓ ଦମ୍ଭ ଛାଡ଼, ମାତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଦ୍ର ଚରିତ୍ର ରଖ, ରାଣୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତା ପରି ସମ୍ମାନ କର। ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜା ପରି ବ୍ୟବହାର କର, କାରଣ ରାଜା ଧନରେ ପ୍ରଧାନ, ରାଜଧର୍ମ ମନେ ରଖ। ଭାରତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋର କଥା ପହଞ୍ଚାଅ, ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କର। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶୁରବାନ ଭାରତଙ୍କୁ ମୋ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉ; ତୁମର ପିତା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର। ରାଜା, ବୟସ୍କ ହୋଇ, ମୋତେ କହିଲେ— ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବାରେ ବାଧା ଦିଅନାହାଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଚାଲ। ପୁଣି ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ଝରିବା ସହିତ ମୋତେ କହିଲେ— ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତି ଅତୁର; ତାଙ୍କୁ ତୁମ ମାତା ପରି ଦେଖ।" “ଏଭଳି ମୋ ସହ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ରାମଙ୍କ ଅଞ୍ଜନ ଅଭା ମାଳିନ ଚକ୍ଷୁ ଅତି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତେବେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ କହିଲେ— କ’ଣ ଅପରାଧରେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟେ ପଠାଯାଇଛି? ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି କାମ କରିଛନ୍ତି, ଠିକ କି ଭୁଲ, ଏହାରେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯଦି ଲୋଭ କି ବରଦାନ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଯେପରି ହେଉ, ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟାୟ କାମ।” ଏଭଳି ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖ, ରାଜାଙ୍କ ଅଶାନ୍ତି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଦୂତିବ୍ୟ, ଏବଂ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରାର ଦୁଃଖଦ ଚିତ୍ର ରାଜମହଳରେ ଅନୁଭୂତି ହେଉଥିଲା।