ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ କଥା କହିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଥିଲା। ସେହି କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏକଦମ ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ିଉଠିଥିବା ପରି ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଷ୍ଟମ କୋଠରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଶିଉଁଖିଆ ଓ ଶ୍ୱେତ ହୋଇଯାଇଛି। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବସି, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା କଥା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଚୁପ୍ ହୋଇ ରହିଗଲେ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଶୋକାକୁଳ ଥିଲା। ରାମ ପାଇଁ ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାରୀ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୃଥିବୀର ଏହି ନାଥ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁରରେ ହୁଲୁସ୍ ଚାଲିଗଲା; ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବା ସହ ବିଭିନ୍ନ ରାଣୀମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ। ସେତେବେଳେ, କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ମିଶି ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ଏହି ଦୂତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସିଛି, ତାଙ୍କ ସହ କଥା କାହିଁକି କହୁନାହାନ୍ତି? ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ଆପଣ ଲଜ୍ଜିତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ଉଠନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମ ଅବିଚଳିତ ରହୁ, କାରଣ ଶୋକ କେବେ ଉପକାର କରେନାହିଁ।" "ହେ ପ୍ରଭୁ, କାହା ଭୟରେ ଆପଣ ଏହି ରଥିକ ସହ କଥା କହୁନାହାନ୍ତି? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କଥା କହନ୍ତୁ।" ଏପରି କହି, କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଣୀମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ଆସିଲା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକମାନେ, ମହିଳାମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଇ କାନ୍ଦିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ଆଉଥରେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା। ଏଉଁପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମଧ୍ୟରେ, ରାମାୟଣର ଅଠାୠଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାଜା ଦଶରଥ ଦେହ ଅବସ୍ଥାରୁ ଆସି, ଅପ୍ସମ୍ପ୍ରମାଦ ଅବସ୍ଥାରୁ ସ୍ଥିତିଶୀଳ ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେତେବେଳେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରି, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ଏକ ନୂତନ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହାତୀ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା ଦେଖିଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଦେହ ଧୂଳିରେ ଭରିଛି, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ତେଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ: "ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇଥିବେ? ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ସେ ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବ କରିନଥିବା ଦୁଃଖରେ, ଆରାମଦାୟକ ଶଯ୍ୟାରେ ଘୁମୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି? ସେଉଁଠି ଏତେ ସେନା, ରଥ, ହାତୀ ସହିତ ଯାଉଥିଲେ, ଏବେ ସେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ? ମୃଗ, ପଶୁ, କଳା ସର୍ପ ଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହିତ, ରଥରୁ ଅବତରି ତାଙ୍କେ କିପରି ପଦଯାତ୍ରା କଲେ? ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ। ରାମ କଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ କହିଲେ, ମୈଥିଲୀ କଣ କହିଲେ? ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଭୋଜନ କରିବା ବିଷୟରେ କହ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି।" ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ଅନୁରୋଧରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ରାମ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ମୋ ପ୍ରତି ଶିର ନମାଇ କହିଲେ: 'ମୋ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କର। ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରଣାମ ଜଣା। ମୋ ମା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଜାଗୃତ ରହିବାକୁ କହ। ସେ ସଦା ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କର, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କର। ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କର, ମାନମାନିତା ଛାଡ଼, ମାନମାନେଙ୍କୁ ଦୂର୍ବ୍ୟବହାର କରିନାହଁ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତୃପରି ସମ୍ମାନ କର। ଭାରତଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ପରି ବ୍ୟବହାର କର, କାରଣ ରାଜା ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭାରତଙ୍କୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ଉପଦେଶ ଜଣା। ତୁମେ ସମସ୍ତ ମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କର। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଭାରତଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପିତା ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କର।'" "ଏହିପରି, ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ମୋତେ କହିଥିଲେ: 'ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବାଧା ଦେଉନାହଁ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନ, ତୁମେ ବଞ୍ଚ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କର।' ପୁନି ସେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ କହିଥିଲେ: 'ମୋ ମାତା ଯିଏ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ତୁମ ମାତୃପରି ଦେଖ।'" "ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତେବେ ଦୁଃଖରେ ଓ କ୍ରୋଧରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି କହିଲେ: 'କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ରାଜା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଠିକ୍ କି ଭୁଲ, ତାହା ଯାହାହେଉ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲୁ।