ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପାଳିକା କାଉସଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଦୂରେ ଯାଇଥିବା ପରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ କେତେ ଦୁଃଖଦ ଓ ଅସହ୍ୟ ହେଇଯାଇଛି, ଏହା ସମନ୍ତ୍ର ଦେଖି ପ୍ରକଟ କରିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ତ:ପୁର ନାରୀମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା ଦେଖି, ସମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ପରି ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଷ୍ଟମ ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ ଶ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ଓ ଅନ୍ତ:ପୁରରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ। ସମନ୍ତ୍ର ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି ରାଜା ନି:ଶବ୍ଦ ରହିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦାସ୍। ରାମ ପାଇଁ ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇ ମୃଚ୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଢେଇଯିବାରେ ଲଗିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅନ୍ତ:ପୁର ମହଳରେ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରି ରାଜାଙ୍କ ଭୂମିରେ ପଡିଯିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ସମିତ୍ରା ସହ କାଉସଲ୍ୟା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ଗିରିପଡିଥିବା ଶ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏହି କଥା କହିଲେ—"ଏହି ଦୂତ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆସି ଏତେ କଷ୍ଟ ସହ କାମ କରିଛି, ତାଙ୍କ ସହ କଥା କାହିଁକି କହୁନାହିଁ?" "ଆଜି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବାରୁ ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛ, ରାଘବ; ଉଠ, ତୁମର ଧର୍ମ ଅବିକଳ ରହୁ, କାରଣ ଦୁଃଖ କେବେ ଉପକାର କରେନାହିଁ।" "ଏହି ଦୂତ ସହ କଥା କାହିଁକି କହୁନାହିଁ? କାଏକେଇ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମନକୁ ଖୋଲି କଥା କହ।" କାଉସଲ୍ୟା ଏଭଳି କଥା କହି ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଢେଇଯିବାରେ ଲଗିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁରେ ଶବ୍ଦ ଚିତ୍କାରିତ। କାଉସଲ୍ୟା ଏଭଳି ଭୂମିରେ ପଡି ଶୋକ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ରୋଇ ଉଠିଲେ। ଏହି ଅନ୍ତ:ପୁରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକ, ତଥା ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ରୋଇ ଉଠିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ନଗର ଏକବାର ଆତଙ୍କରେ ଆବୃତ ହେଇଗଲା। ଏଠିଏ, ଅଠାବନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ ମୃଚ୍ଛିତ ଅବସ୍ଥାରୁ ସ୍ଥିତିକୁ ଫେରିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭରି, ହାତ ଜୋଡି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ, ଏକ ଅସୁସ୍ଥ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ। ରାଜା ସମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦେହ ପ୍ରାଣ ଧୂଳିରେ ଅଭିଭୂତ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଉତ୍ତମ ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା ପଚାରିଲେ—"ସମନ୍ତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବେ କୁହାଁ ଗଛର ତଳେ ରହିବେ? ସେ କଣ ଖାଇବେ? ଶୋକରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ସୁଖଦ ଶୟ୍ୟାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛି?" "ଯେଉଁଠାରେ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିଲେ—ସେ ଏବେ କିପରି ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିଛି?" "ଏହି ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀ, ମୃଗ ଓ କଳା ସର୍ପ ରହିଛନ୍ତି, ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଭିଦେହ କନ୍ୟା କିପରି ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ?" "ସିତା, ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ବିନୀ, ସହ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଉତରି ପଦଯାତ୍ରା କଲେ?" "ତୁମେ ସଫଳ ଚାରିଅଟିୟର, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପରି ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତାଙ୍କ ଭଳି ଜଙ୍ଗଲ ଗଭୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ।" "ରାମ କଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କଣ କହିଲେ, ମୈଥିଳୀ କଣ କହିଲେ, ସମନ୍ତ୍ର, ଜଙ୍ଗଲରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ?" "ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୁଇବା, ଖାଇବା ବିଷୟରେ କୁହ, ସେଥିରେ ମୁଁ ଜୀବନ ରଖିପାରିବି, ଯେପରିକି ଯୟାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ରଖିଥିଲେ।" ରାଜାଙ୍କ ଏଭଳି ଅନୁରୋଧରେ, ସମନ୍ତ୍ର ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଅଶ୍ରୁଭରା କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ କୁହିଲେ—"ମହାରାଜ, ରାମ ସଦା ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି, ମୁଁ ପାଖକୁ ଯିବାବେଳେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇଥିଲେ।" "ଚାରିଅଟିୟର, ମୋ କଥାରେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ, ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ପ୍ରଣାମ କର।" "ମୋ କଥାରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତ:ପୁରରେ ଶୁଭ କାମନା ଓ ନମସ୍କାର ଦିଅ।" "ମୋ ମା କାଉସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦିଅ, ଏହି କଥା କୁହ।" "ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସେବନ କର, ଶ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କର।" "ଅଭିମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ, ମାମାନେ ସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଚରଣ କର; କାଏକେଇ ରାଣୀଙ୍କୁ ମା ପରି ଆଦର କର।" "ଭରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ଆଦର କର; କାରଣ ରାଜାମାନେ ଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ରାଜ ଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କର।" "ଭରତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଦିଅ, ମୋ କଥା ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚାଅ; ସମସ୍ତ ମାମାନେ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କର।" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଭରତଙ୍କୁ ଏହି କଥା କୁହ; ତୁମର ପିତା ରାଜ୍ୟ ରଖିଥିବାବେଳେ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କର।" "ବୟସ୍କ ରାଜା ମୋତେ କହିଲେ: 'ଯେତେବେଳେ ସେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବ, ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦିଅନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରି ଜୀବନ ରଖ।'" "ପୁନି ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ଝରି ମୋତେ କହିଲେ: 'ମୋ ମା କାଉସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତି ଆଶାବାନ୍ତି, ନିଜ ମା ପରି ଆଦର କର।'" "ମହାରାଜ, ଏଭଳି ରାମ ମୋ ସହ କଥା କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ରକ୍ତ ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ରୋଇଥିଲେ।" "ଏହି ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗଭୀର କ୍ରୋଧରେ, ଅଶ୍ୱାସ ନିଅଇ କହିଲେ: 'କିଏ ଅପରାଧ କରିଛି ଯେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଛି?'" ଏଭଳି ଅନ୍ତ:ପୁରର ଦୁଃଖ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ, ଏବଂ ସମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସଠିକ୍ ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଦୂରେ ରହିଥିବା ପରିସ୍ଥିତି ଅନ୍ତ:ପୁରରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଭାବନାକୁ ପ୍ରକଟ କରିଥିଲା।