ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ରାଜ ପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ସେଉଁଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଭିତରେ ଥିବା ସାତଟି ଅଙ୍ଗନା ଦ୍ୱାରା ପାର୍ ହେଲେ। ପ୍ରାସାଦ, ମହଳ ଓ ଉଚ୍ଚ ମିନାରମାନେରୁ ଅନେକ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇବା ଆଶାରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେହରେ ତଳକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆଶୁରେ ଭିଜିଥିଲା, ଦୁଃଖର ଭାରରେ କଥା ବୁଝିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ, ମୁହଁ ଦେଖି ଦେଖି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହଳରୁ ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କର କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଇଥିଲେ। ମନେ ହେଉଥିଲା—ଏହି ରଥୀ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯାଇଥିଲେ, ଏବେ ରାମ ବିନା ଫେରିଲେ, ସେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଯାଇ କଣ କହିବେ? ଜୀବନ ରଖିବା କେତେ ଦୁଷ୍କର! ରାମ ବିଦାୟ ନେଇଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ କୌସଲ୍ୟା ଯେଉଁପରି ସଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ରାଜାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଓ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ କୋଠରୀରେ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଶୋକରେ ଶିରା ହୋଇଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ଶିର ନମାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ନିର୍ବାକ ହେଲେ, ମନ ଶୋକରେ ଭାସିଗଲା; ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜା ଏପରି ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁର ମହଳ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା; ମହିଳାମାନେ ହାତ ବଢ଼ାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହ କୌସଲ୍ୟା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏହି ଦୂତଙ୍କୁ କାହିଁକି କଥା କହୁନାହଁ? ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଆସିଛନ୍ତି। ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ଅଛ, ରଘୁବଂଶୀ; ତୁମର ଧର୍ମ ଅବିଚଳ ରହୁ, ଦୁଃଖ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ। ରାଜନ, କାହାର ଭୟରେ ତୁମେ ଏହି ରଥୀଙ୍କୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁନାହଁ? କୈକେୟୀ ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କଥା କହ।" ଏପରି କହି, ଶୋକରେ ଭାସିଯାଇଥିବା କୌସଲ୍ୟା ଆଶୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ ତ୍ୱରିତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କନ୍ଦିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଠିବା ସହ, ବୃଦ୍ଧ-ଯୁବକ ଓ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ସହରରେ ଏଉଁପରି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ; ସମସ୍ତ ନଗର ପୁନି ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା। (ଏଠିରେ ଅଠାବନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।) ପରେ, ଦଶରଥ ଅବସ୍ଥିରୁ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଡାକିଲେ। ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ବିକଳ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ଦଶରଥ ଏକ ନୂତନ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ, ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଓ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାର ମୁହଁ, ଧୂଳିରେ ଲେପିତ ଦେହ ସହିତ ଆସୁଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଚାରିଲେ: "ସୁମନ୍ତ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ଗଛ ତଳେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି? ସେ ଧନ୍ୟ ରାଘବ କଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ସୁବିଧା ଓ ଶୟନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଏହି କଷ୍ଟରେ ଭୂମିରେ କିପରି ଶୁଅନ୍ତି? ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ଏବେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ରହୁଛନ୍ତି? ମୃଗ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ନୀଳ ସର୍ପ ଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ମୈଥିଲୀ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ଵିନୀ ସୀତା ସହିତ ରଥରୁ ଉତରି ଏହି ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ? ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଲ। ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଲୀ କ’ଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ? ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ବିଷୟରେ କହ, ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି।" ରାଜା ଏପରି ପ୍ରେରିତ କରିବା ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଭରା କଥାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ରାଘବ ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ—‘ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ କହିବ, ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଭଲ ଭାବରେ କହିବ। ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ କାମନା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇବ। କୌସଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଣାମ କରି, ସତତା ଓ ସଚେତନତା ରଖିବାକୁ କହିବ। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ରହି, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିର ସେବା କରିବାକୁ, ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କହିବ। ଅଭିମାନ, ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି, ମାତାମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାତା ପରି ମାନିବାକୁ କହିବ। ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜା ପରି ମାନିବାକୁ, କାରଣ ରାଜା ଧନରେ ପ୍ରଧାନ; ରାଜଧର୍ମ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ। ଭାରତଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ ନମ୍ର ବାଣୀ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ମାତାମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ କହିବ।’" ଏହିପରି ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜପ୍ରସାଦରେ, ରାଜା, ରାଣୀ, ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ସମସ୍ତ ନଗର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ।