ରାମ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ବଡ଼ ପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ସେ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—“ଏହି ଜନତା ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକାରୀ? କ’ଣ ପ୍ରିୟ, କ’ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇପାରିବ?” ଏପରି ଶାସନରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ବିଦାୟର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ବଜାର ମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହୁଥିବା ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ । ନାରୀମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଭାବନାରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଚାରିପାଖ ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ଦେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ତିନି ତାଙ୍କ ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଉତରି ରାଜମହଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସାତଟି ଭିତର ଅଂଗନା ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ । ମହଳ, ଗୋପୁର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଭବନରୁ ଏକଠି ହୋଇଥିବା ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷାରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ ଥିଲା । ସେମାନେ ଏକାଉଠି ଦେଖି ଏକାଉଠି କଥା କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ, ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲା । ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ମହଳରୁ ମଧୁର କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖିତ ଶବ୍ଦ ଉଠୁଥିଲା, ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟର ଶୋକରେ ତାପିତ ଥିଲେ । ସୁମନ୍ତ୍ର ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇ ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି, ଏହି ଦୁଃଖର ଖବର କେମିତି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେବି?” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବଞ୍ଚିବା ଏଠି ଅତି କଷ୍ଟକର, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିନା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜମହଳର ଅଂଗନା ଦେଇ ଏକାକ୍ଷଣିକ ଅଗ୍ନିପରି ଦୁଃଖରେ ଭରି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଶୋକରେ ଶିରା ହୋଇ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅନ୍ଧାରା ମୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି । ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ଦେଇଥିବା ବାର୍ତ୍ତା ଏକଦମ ଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ । ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ରାଜା ଦଶରଥ ଚୁପ୍ ରହିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଭରିଗଲା । ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ । ଏହା ଦେଖି ଅନ୍ତଃପୁର ମହଳ ଅନ୍ଧାରାରେ ଏକ ଅସ୍ଥିରତାରେ ତଳମଳ କଲା, ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରି ରାଜାଙ୍କ ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଖିଲେ । ସୁମିତ୍ରା ସହ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏହିପରି କହିଲେ—“ଏହି ଦୂତ ଅତି କଷ୍ଟକର କାମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ? ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ଅଛ, ଉଠ, ତୁମର ଧର୍ମ ଅବିଚଳ ରହୁ, ଦୁଃଖ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏନାହିଁ । ରାଜା, କାହାକୁ ଭୟ କରି ତୁମେ ଏହି ରଥଚାଳକ ଠାରେ ରାମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁନାହଁ? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କଥା କହ ।” ଏପରି କହି କୌଶଲ୍ୟା ଶୋକରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା । କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଓ ତାଙ୍କ ପତିକୁ ଏଭଳି ଦେଖି ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଉଠିଲେ । ଏହି ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରି ଆସିଲା, ବୃଦ୍ଧ-ଯୁବକ ସମସ୍ତେ ଓ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ, ଏବେ ସହର ଆଉଥରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା । ଏଠିରେ ଅଅଠାବନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅପଚେତନାରୁ ଶୁଧ୍ଧି ଆସିଲେ । ସେ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ରାମଙ୍କର ଖବର ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ । ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖରେ ଭରି ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ଦଶରଥ ରାଜା ବୟସ୍କ ହୋଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକ ଅସ୍ଥିର ହାତୀ ପରି ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି । ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲେ । ଦଶରଥ ରାଜା, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧୂଳି ଲଗା ଶରୀର, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ପଚାରିଲେ—“ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବେ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କ’ଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ଶୋକରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁ, ସୁବିଧା ଶଯ୍ୟାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର, ସେ କିପରି ଭୂମିରେ ଶୁଅଛନ୍ତି? ଯାହାଙ୍କ ପଛରେ ସେନା, ରଥ, ହାତୀ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି? ପଶୁ-ମୃଗ, କଳା ସାପ ଥିବା ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କେମିତି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ରଥରୁ ଅବତରି ପଦଯାତ୍ରା କଲେ? ତୁମେ ତ ଧନ୍ୟ, ସୁମନ୍ତ୍ର, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯିବା ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେଖିଛ । ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଲୀ କ’ଣ କହିଲେ, ବନ ପହଞ୍ଚିଲା ପରେ ସବୁ କଥା କୁହ। ରାମଙ୍କ ବସିବା, ଶୋଇବା, ଖାଇବା ବିଷୟରେ କୁହ; ଏହାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ ।” ରାଜା ଏପରି ଆଗ୍ରହ କରିବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃପୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ରାମ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ—‘ମୋ ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂକୁ ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ କହ। ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋ ଓରୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବାକୁ କହ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ଶୁଭକାମନା ଦେ। ମୋ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ସେଠାରେ ଜାଗୃତ ରହିବାକୁ ଓ ଏହି କଥା କହ। ସେ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିବେ, ସମୟରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପାଦକୁ ଦେବତା ପରି ରକ୍ଷା କରିବେ।’” ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜମହଳର ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା, ଏହି ଦୁଃଖର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁଠି ବ୍ୟାପିଗଲା ।