ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ ଦେଖିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ-ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଚାରିପାଖରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକାକୁ ଏମିତି ଭଲଭାବେ ସଜାଯାଇଛି, ଯେପରି ମନେ ହେଉଛି ମନସ୍ତିରେ ଏହା ତିଆରି ହୋଇଛି। ଏହି ପରି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥଳ ଦେଖିବା ପାଇଁ, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଭୂମିର ଏଇ ଶାସକ ଦଶରଥ, ଶୁଭ ତିଥିରେ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏଠାରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଓ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ରାନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୀକ୍ଷା ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିଭଳି ଚତୁର୍ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ଏହି ଆଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ବିଶେଷ କଥା। ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଅଶ୍ୱ ଆସିଯିବା ସହ, ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଠି ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜା ପାଇଁ ମହା ଆଶ୍ୱମେଧ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ବିଧି ଓ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ କଲେ। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଓ ଉପସଦ କ୍ରିୟା ସଠିକ୍ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏପରେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପ୍ରାତଃ ସମୟରେ ସୋମରସ ଚାପିବା କ୍ରିୟା କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମିତ ହୋମ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଗଲା। ପରେ ମଧ୍ୟାନ୍ହ ସମୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋମ ଚାପିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତୃତୀୟ ସୋମ ଚାପନ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଲେ। ଏଠି ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦକ୍ଷ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ହୋତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଭାଗ ଅର୍ପଣ କଲେ। କୌଣସି ଅର୍ପଣ ଛୁଟିଲା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୁଲ ହେଲା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏମିତି ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ, କେହି କ୍ଲାନ୍ତ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୁକ୍ତ ନାହିଁ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା କେହି ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଜମାନ ସହିତ ଥିବା, ତ୍ୟାଗୀ, ଭିକ୍ଷୁକ—ସମସ୍ତେ ଖାଇଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ; ଯଦିଓ ସମସ୍ତେ ଦିନରାତି ଖାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୋଜନର ଦେହ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଦେଶର ନାନା ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ଓ ପାନର ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଦ୍ୟର ସ୍ତୁତି କରି କହୁଥିଲେ: "ଏହା ବଡ଼ ଉତ୍ତମ ଓ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ। ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ—ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।" ଭଲ ଭୂଷିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ମଣି ଝୁମକା ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କ୍ରିୟା ବିରତି ସମୟରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବାକ୍ପଟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ତର୍କ ବିମର୍ଶ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ, ଦକ୍ଷ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଷଡ୍ବେଦାଙ୍ଗରେ ଅଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ, କୌଣସି ଅନୁଶାସନ ହୀନ ନଥିଲେ, କିମ୍ବା ତର୍କ କୁଶଳ ନଥିଲେ। ଯଦିଓ ବିଳ୍ବ ଓ ଖଦିର ଦଳର ୬ଟି କରି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥମ୍ଭ ତିଆରି ହେଲା, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଦଳର ୬ଟି ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଏବଂ କିଛି ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ଏଠି ଏକଟି ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଓ ଏକଟି ଦେବଦାରୁ ଦଳର ଥିଲା, ଏହି ଦୁଇଟି ହାତ ପ୍ରସାରିତ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥମ୍ଭ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟାରେ ଦକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତିଆରି କରି, ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଥିଲେ। ୨୧ଟି ସ୍ଥମ୍ଭ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିରେ ୨୧ଟି ମଣି ଓ ୨୧ଟି ବସ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଦକ୍ଷ କର୍ମକାରମାନେ ଭଲଭାବେ ତିଆରି କରି, ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ଓ ସ୍ମୂଥ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବସ୍ତ୍ର ଢାକି, ପୁଷ୍ପ, ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରାଯାଇ, ଆକାଶର ସପ୍ତୃଷି ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ ହୋଇଥିଲେ। ଯଜ୍ଞବେଦିକାର ଇଟ଼ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମାପ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି ହେଲା; ଅଗ୍ନି ଅର୍ପଣ ସେଠି ବେଦି ନିର୍ମାଣରେ ଦକ୍ଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଲେ। ସିଂହ ସମାନ ରାଜା ପାଇଁ ଏହି ବେଦିକା ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖ ଦ୍ୱାରା ତିନି ତଳ ଓ ଅଠର ଭାଗରେ ତିଆରି କଲେ। ଏଠି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମିତ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ। ଏଠି ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁନିମାନେ ନିୟମିତ କଲେ। ୩୦୦ଟି ପଶୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ବାଧାଯାଇଥିଲେ, ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଠି କୌଶଲ୍ୟା ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବା କରି, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ତିନିଟି ଛୁରି ଦ୍ୱାରା ଉପବ୍ୟବହାର କଲେ। ସେ ନିଜ ଚିତ୍ତ ଦୃଢ଼ କରି, ଉପଵାସରେ ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ, ଧର୍ମ ଲାଗି ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ନେଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ନେଇଗଲେ। ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ନିଜେ ସଂଯମୀ ଓ ଦକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀର ଚର୍ବି ନେଇ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏଭଳି ଦଶରଥଙ୍କ ଆଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜନସାଧାରଣ—ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।