ଅୟୋଧ୍ୟାନଗରରେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଶଭାରେ ଆମେ ଆଉ କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁ ନାହିଁ ।” ରାମ ଯେପରି ବାପାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ସେ ନଗରବାସୀଙ୍କ ଉପକାର, ପ୍ରିୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ସନ୍ଦାନ କ’ଣ, ଏହା ଭାବି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଉଥିଲେ । ବଜାରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗଳିରୁ ବାୟୁ ପଥରେ ମହିଳାମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଶବ୍ଦ ରାମ ଶୁଣିଥିଲେ । ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଗଡ଼ିଅଠୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ସେ ସାତଟି ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଦେଇ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ମହଳ, ଦୁର୍ଗ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଶାରେ ତଳକୁ ଦେଖୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚକ୍ଷୁ ଲୁହାରେ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଉଥିଲା, ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ ଯେ, ସେମାନେ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ନ ଥିଲା । ତା’ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରୁ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖପିଡିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିଲେ । ରାମଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ଗଲାବେଳେ ସେଉଠାରୁ ଫେରି ଆସିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର କେମିତି ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କ’ହିବେ ? ସେ ଭାବିଲେ, “ଏପରି ସମୟରେ ଜୀବନ ରଖିବା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ କୌଶଲ୍ୟା ପୁଅ ବିଦାୟ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ।” ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ତାହା ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଜଳନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକାକ୍ଷଣରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଅଷ୍ଟମ ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ ନିର୍ବଳ ହୋଇ ଘର ଭିତରେ ଶୁଅଛନ୍ତି । ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ରାମଙ୍କ ଦେଶାନ୍ତର ବାର୍ତ୍ତା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଲେ । ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ପୃଥିବୀର ଏହି ପ୍ରଭୁ ଅଚେତନ ହେବା ସହିତ, ଅନ୍ତଃପୁର ଦୁଃଖରେ ଉପ୍ରେ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରିଲେ । ସୁମିତ୍ରା ସହିତ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଏହିପରି କହିଲେ— “ଏଇ ବନବାସୀଙ୍କ ଦୂତ ଯେଉଁଠାରୁ ଫେରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି କଥା ନକହୁଛନ୍ତି ? ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି ଆପଣ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛନ୍ତି, ହେ ରାଘବ, ଦୟାକରି ଉଠନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମ ଅବିଚଳିତ ରହୁ—ଦୁଃଖ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ ।” “ହେ ପ୍ରଭୁ, କାହାକୁ ଭୟ କରି ଆପଣ ରଥିକ ସହିତ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହାଁନ୍ତି ? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କଥା କହନ୍ତୁ ।” ଏଭଳି କହି କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୋକରେ ଦେଖି ଓ ପତିଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ବରେ କାନ୍ଦିଲେ । ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଠିବା ସହିତ, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ, ସମସ୍ତ ମହିଳା ଏଠାଏଠି କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ନଗର ଏକବାରି ଆଉ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା । (ଏଠାରେ ଅଠାବନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ।) ରାଜା ଦଶରଥ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରୁ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଆସି, ରଥିକୁ ଡାକି ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ । ତା’ପରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ବୟସ୍କ ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକ ଅଶ୍ୱ ନବଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହାତୀ ପରି ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନ୍ମନା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି । ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଭରି ରଥିକୁ ପଚାରିଲେ, “ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏବେ କଣ ଗଛ ତଳେ ରହିବେ ? ଏଠିକି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କ’ଣ ଖାଇବେ ? ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଖିନାଥିଲେ, ଆରାମଦାୟକ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଅଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଭୂମିରେ ଅନାଶ୍ରୟ ମଣିଷ ପରି ଶୁଅନ୍ତି ? ଯାହାଙ୍କ ପଛରେ ସେନା, ରଥ, ହାତୀ ଚଲୁଥିଲା, ସେ ଏବେ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ରହିବେ ? ବନରେ ମୃଗ, ପଶୁ, କଳା ସାପ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଜନକନନ୍ଦିନୀ କିପରି ଉଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ? ମୃଦୁ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ରଥରୁ ଅବତରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଗଲେ ? ତୁମେ ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ଦୁଇ ପୁଅକୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଯିବା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ପରି ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦେଖିଛ । ରାମ କ’ଣ କହିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଲେ, ମୈଥିଲୀ କ’ଣ କହିଲେ, ତୁମେ କହ । ରାମ କିପରି ବସିଲେ, ଶୁଇଲେ, ଖାଇଲେ, ଏହି କଥା କହ, ଏହିପରି ଖବର ଶୁଣି ମୁଁ ଯେପରି ଯୟାତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ, ସେପରି ଚିରକାଳ ଜୀବିତ ରହିପାରିବି ।” ଏଭଳି ରାଜା ଆଗ୍ରହ କରିବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଆତ୍ମସଂୟମ ଧରି, ଲୁହାରେ ଜଡିଥିବା କଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ତିନି ଲୋକରେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଘବ ମୋତେ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ । ‘ରଥିକ, ମୋ ଓଠର କଥା ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କହିବୁ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଶିର ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ।’ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବାକୁ କହିବୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭକାମନା ଓ ନମସ୍କାର । ମୋର ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର ଓ ସତର୍କ ରହିବାକୁ କହିବୁ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ ।