ଏହି ଦିନଟି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଉପରେ ଦୁଃଖର ଛାୟା ପଡ଼ିଛି। ଲୋକମାନେ ଦଳଦଳରେ ଦଢ଼ି, ଆପଣା ମଧ୍ୟରେ କହୁଛନ୍ତି—“ଏହି ଦିନ ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲୁ, କାରଣ ଆମେ ଏଠାରେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।” ସମୁଦାୟ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ଉତ୍ସବରେ ଆଉ କଦାପି ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ନାହିଁ। ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ—ଏହି ଜନମାନେ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପକୃତ, କ’ଣ ପ୍ରିୟ, କ’ଣ ଶୁଭ? ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କର କାନ୍ତିକୁ ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଏବଂ ବାଜାର ରାସ୍ତାରୁ ଶୁଣିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଚାରିପାଖ ମୁହଁ ଢାକି, ରାଜପଥର ମଧ୍ୟରୁ ଚାଲି ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତିନି ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଉତରି, ରାଜପାଳି ରହିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହରେ ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା ସାତଟି ପରିସର ଦେଇ ଭିତରକୁ ଗଲେ। ଗୃହ, ଗୋପୁର ଓ ରାଜପାଳିରୁ ନାରୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ତି କରୁଥିଲେ; ରାମ ପାଇଁ ଏତେ ଆଶାକ୍ଷୟ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ। ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଓ ନିର୍ମଳ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ଏକାଉଁକୁ ଦେଖୁଥିଲେ; ଦୁଃଖର ତୀବ୍ରତାରେ ତାଙ୍କର କଥା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କର ଗୃହର ନାରୀମାନେ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମୃଦୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିଲେ। ରାମ ସହିତ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବେ? ଏପରି ଦୁଃଖ ରେ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ; ଏହି ଦୁଃଖରେ କୌଶଳ୍ୟା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏହା ଅସାଧାରଣ। ରାଜାଙ୍କର ନାରୀମାନେ ଯାହା କହୁଛନ୍ତି, ସେହି ସତ୍ୟ କଥା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ବିନା ପ୍ରତିକ୍ଷା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଷ୍ଟମ କୋଠରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ଅସ୍ଥିର ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୋକରେ ମଲିନ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାମଙ୍କର ଦୂତବାହକ ସନ୍ଦେଶ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ନିରବ ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର, ରାମ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଚେତନା ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୃଥିବୀର ନାଥ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଉପରେ ଦୁଃଖର ଆଘାତ ଲାଗିଲା; ନାରୀମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଦେଖି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହିତ କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ଏହି ଦୂତକୁ କାହିଁକି କଥା କହୁନାହିଁ, ଯିଏ ଅତି କଷ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟ କରି ଅରଣ୍ୟରୁ ଆସିଛି? ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ; ଉଠ, ତୁମର ଧର୍ମ ଅବିକଳ ରହୁ, ଦୁଃଖରେ କିଛି ଉପକାର ନାହିଁ। ଏ ନାଥ, କାହିଁକି ଭୟରେ ତୁମେ ରଥଚାଳକକୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହିଁ? କାଇକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାବେ କଥା କହ।" ଏପରି କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କର କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଏପରି ଶୋକରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଯୁବକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଚାରିପାଖ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଇ ରୋଇଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ପୁନଃ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା। ଏଠାରେ ଅଠାଵାଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦଶରଥ ନିଜ ଚେତନାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ଦଶା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଯୋଡି, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ବୟସ୍କ ରାଜା ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ନୂତନ ଗ୍ରହ ଧରିଥିବା ହାତୀ ପରି, ଶ୍ୱାସ ନିଅଁ, ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଆଘାତଗ୍ରସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର। ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁ ଓ ଧୂଳି ଲଗିଥିବା ଅଙ୍ଗ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ଏବେ କ’ଣ ଗଛର ତଳେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିବେ? ସେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କ’ଣ ଭୋଜନ କରିବେ? ଶୋକ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁ, ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନରେ ଶୋଇବା ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ଭୂମିରେ କିପରି ଶୋଇଛି? ଯାହାଙ୍କୁ ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏକା ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ରହିଛି? ମୃଗ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ର ଘୋରିଥିବା, କଳା ସାପ ରହିଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ଭିଦେହକୁମାରୀ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃଦୁ, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ରଥରୁ ଉତରି ଚାଲିଗଲେ କିପରି? ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମନ୍ଦର ପରି ଅରଣ୍ୟର ଗଭୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେଖିଛ। ରାମ କ’ଣ କହିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିଥିଲେ, ମୈଥିଳୀ କ’ଣ କହିଥିଲେ, ଅରଣ୍ୟ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ? ରାମଙ୍କର ବସିବା, ଶୋଇବା, ଭୋଜନ କଥା କୁହ; ଏହି କଥା ଶୁଣିବାରେ, ମୁଁ ଯୟାତି ପରି ଧର୍ମିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ରଖିଥିବା ପରି ଚିରଯାପି ରହିପାରିବି। ରାଜାଙ୍କର ଏପରି ଆବେଦନ ସୁନି, ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜକୁ ସଜାଇ, ଅଶ୍ରୁରେ ଜଡିତ ଶବ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ତିନିଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମପରାୟଣ; ରାଘବ ମୁଁକୁ ଗମ୍ଭୀର ଭାବରେ ଶିର ନମାଇ ଦୂତବାହକ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ‘ରଥଚାଳକ, ମୋ ଶବ୍ଦ ଦେଇ, ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଶିର ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପଦ ଉପସ୍ଥାନ କର। ଅନ୍ତଃପୁରରେ ମୋ ଶବ୍ଦ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭ କାମନା କର, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦିଅ।