ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥ ଚାଳକ ତେଜଗତିରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଫେରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଥରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ଝିଲିକା, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା। ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଆୟୋଧ୍ୟା ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ସେହି ନଗର ଆନନ୍ଦ ହୀନ, ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖର ଝାଡ଼ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆବରଣ କଲା। ତାଙ୍କ ମନେ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—"ଆୟୋଧ୍ୟାର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ଶାସକମାନେ କି ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ?" ଏପରି ଦୁଃଖ ଭାବରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥର ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳାଇ ନଗର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ତାଙ୍କ କାଠରେ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ରାମ କେଉଁଠି?" ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଘବଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଫେରିଲି।" ଲୋକମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା, ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—"ହା! ରାମ!" ସେମାନେ ଦଳ-ଦଳ ହୋଇ କହିଲେ—"ଆମେ ବିନାଶ ହୋଇଗଲୁ, ରାଘବ ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନା।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ଏବଂ ମହାସଭାରେ ଆମେ ଆଉ କଦାଚିତ୍ ଧର୍ମିକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପାରିବୁନା।" "କ’ଣ ଏହି ଜନମାନେ ପାଇଁ ଭଲ? କ’ଣ ପ୍ରିୟ, କ’ଣ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି?"—ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ ନଗର ମହିଳାମାନଙ୍କର ଦୁଃଖର ଉଚ୍ଚାରଣ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିରହରେ ତାଙ୍କ ମନ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ଏହି ଶବ୍ଦ ବାଜାର ଓ ବାତାସ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି, ରାଜପଥ ଦେଇ ସିଧା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଉତରି, ସେ ରାଜପାଳିକ ଗୃହର ସାତଟି ପରିସର ଦେଇ ଭିତରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିଲେ। ମହଲ, ଦୁର୍ଗ ଓ ରାଜପାଳିକ ଗୃହରୁ ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିରହରେ ଶରୀର ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତଳେ ଦେଖୁଥିଲେ। ବିସ୍ତୃତ ଓ ଚିତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା; ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଏପରି ବଢ଼ିଗଲା ଯେ ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଗଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ମହଲରୁ ମହିଳାମାନେ ମୃଦୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ବିରହରେ ତାଙ୍କ ମନ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ—"ରାମଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଗଲି ଏବଂ ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି?" "ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଜୀବନ ଏପରି ଦୁଃଖଦ, ବିଶେଷ କରି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଦାୟ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଅପାର ଦୁଃଖର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନେ କହିଥିବା ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଷ୍ଟମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲେ—ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ବିରହରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ ଶ୍ୱେତ ମୁହଁରେ ଅନ୍ତର୍ଗୃହରେ ବସିଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ବନ୍ଦନା କରି, ରାମଙ୍କ ଦିଆ ସଠିକ୍ ବାର୍ତ୍ତା ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଦେଲେ। ଏହି ଶୁଣି ବେଳେ ଦଶରଥ ନିରବ ରହିଲେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ; ରାମଙ୍କ ବିରହରେ ଦୁଃଖରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଚିତ୍ତ ହାରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୃଥିବୀର ଏହି ନାଥ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଶୋକରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲା; ମହିଳାମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ରାଜାଙ୍କ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବାରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରା ଏକଠା ହୋଇ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ—"ବନବାସୀ ରାମଙ୍କ ଦୂତ ଯେଉଁଠୁ ଫେରିଛି, ଏତେ ଦୁଃଖଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଉତ୍ତର ଦେଉନା?" "ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛ; ଉଠ, ତୁମର ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହୁ, କାରଣ ଦୁଃଖ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରେନା।" "ହେ ନାଥ, କାହାର ଭୟରେ ତୁମେ ରଥଚାଳକ ସହ ରାମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନା? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ କଥା କର।" କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି କଥା କହି, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଭିନ୍ନ କଣ୍ଠରେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରର ଶବ୍ଦ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବକ, ମହିଳାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକବାର ଉତ୍ତଳ ହୋଇଗଲା। (ଏଠାରେ ଅଠାବନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।) ଦଶରଥ ରାଜା ଅଚେତନ ଠାରୁ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଡାକିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖରେ, ରାମଙ୍କ ବିରହରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ବୟସ୍କ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ନୂତନ ଗ୍ରହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି ବେଚେନି, ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ବାସ ନେଉଥିଲେ। ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ—ସୁମନ୍ତ୍ର ଧୂଳିରେ ଢାକା ଅଙ୍ଗ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ; ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ବ୍ୟଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଧର୍ମିକ ରାମ ଏବେ କେଉଁଠି ଗଛ ରୂଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ରହିବେ? ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ, ସୁମନ୍ତ୍ର, କ’ଣ ଖାଇବେ?" "ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ଶୋଭାମୟ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର ଏବେ ଭୂମିରେ କିପରି ଶୁଇବେ?" "ଯେଉଁଠି ପଦାତି, ରଥ, ହାତୀ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ସେ ଏକାକୀ ଜଙ୍ଗଲରେ କିପରି ବାସ କରିବେ?" "ଯେଉଁ ଜଙ୍ଗଲ ମୃଗ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, କଳା ସାପ ରହୁଥିବା, ସେଠି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଓ ବିଦେହ ଦୁହିତା କିପରି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି?" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିରହରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ରାଜପାଳିକ ଗୃହ, ଲୋକମାନେ ଓ ଦଶରଥ ରାଜା ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ବିରହରେ ଅଶ୍ରୁଝରା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ।