ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସଚେତନ ମନ୍ୟମାନେ ଠିକ୍ ଭଳିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଲା, “ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଯାଇଛି, ଏବେ ଆପଣ ନିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଯାଇ, ଆଚରଣ କରନ୍ତୁ।” ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନେକ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ମନ ମଧ୍ୟରେ ରୂପାୟିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ଉଚିତ ସମୟରେ, ଶୁଭ ତାରା ଉପରେ ରହି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କରି ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଯାଇଲେ। ତା’ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଦୀକ୍ଷା ନିଲେ। ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବର୍ଷ ଶେଷ ହେବା ସହିତ ଯେତେବେଳେ ଅଶ୍ୱ ଫେରି ଆସିଲା, ତେବେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଠାରେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ କାର୍ୟ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିରେ ହେଉଥିଲା। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଓ ଉପସଦ ଆଦି ଯଥାଶାସ୍ତ୍ର କ୍ରମରେ କରାଯାଇ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମିତ କାର୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ସମ୍ପାଦନ କଲେ। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସକାଳ ସୋମ ମଦନ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ହୋମ ଯଥାଯଥ ହେଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟାନ୍ନ ସୋମ ମଦନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତୃତୀୟ ସୋମ ମଦନ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସର୍ବଦେବତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ମୃଦୁ ଏବଂ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ହୋତୃମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗବାସୀଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ ଭାଗ ହୋମ କଲେ। ଏଠି ଏକ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ ନ ହେଲା, ସମସ୍ତ କାର୍ୟ ଏପରି ସଫଳ ଭାବରେ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା କରୁଥିବେ। ସମସ୍ତେ ନିରାପଦ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ କେହି କ୍ଳାନ୍ତ ନ ହେଲେ, କେହି ଭୁକ୍କି ନ ଥିଲେ, କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନଥିଲେ, କିମ୍ବା ଅନୁଚର ନଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିତ୍ତୀୟ, ତ୍ୟାଗୀ, ଭିକ୍ଷୁକ—ସମସ୍ତେ ଖାଇଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଇଥିଲେ, ତଥାପି କେହି ଏକଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ପାହାଡ଼ ପରି ଭୋଜନ ଏଠି ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା। ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ମନ୍ୟ ଓ ନାରୀମାନେ ଏହି ମହା ଯଜ୍ଞରେ ଭଲ ଭାବରେ ଖାଇବା ଓ ପିଇବା ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟର ସ୍ୱାଦ ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାଘବ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ—"ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ!" ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟେ ମଣିର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧି ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ବିରତି ସମୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ବାକ୍ପଟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତର୍କ ବିଚାର ଆଲୋଚନାରେ ଲାଗିଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ୟ ସଂପାଦନ କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନୁଶାସନହୀନ, କିମ୍ବା ଅବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଷଡ୍ବେଦାଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ତର୍କଶୀଳ ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ଛଅଟି ବିଲ୍ବ କାଠ, ଛଅଟି ଖଦିର କାଠ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛଅଟି ବିଲ୍ବ ଓ ପତ୍ରଶାଖା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେଲା। ଏଠି ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଓ ଗୋଟିଏ ଦେବଦାରୁ କାଠର ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଏହି ଦୁଇଟି ସ୍ତମ୍ଭ ହାତ ପଠାଇ ଧରିବା ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ସମସ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତିଆରି କରି, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ୨୧ଟି ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତିଟିରେ ୨୧ଟି ମଣି ଓ ୨୧ଟି ବସ୍ତ୍ର ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ସମସ୍ତେ ନିୟମାନୁସାରେ, ଦକ୍ଷ କର୍ମୀମାନେ ତିଆରି କରି, ନିର୍ମଳ ଓ ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ ଆକୃତିରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ, ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ଆକାଶର ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ବେଦି ନିୟମିତ ମାପ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି ହେଲା, ତା’ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏହି ବେଦି ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପଖ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତିନି ତଳ ଓ ଅଠାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଭାବେ ତିଆରି କଲେ। ଏଠି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମାନୁସାରେ ପଶୁ ବିନ୍ୟାସ ହେଲା, ସାପ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ। ଏଠି ଅଶ୍ୱ ଓ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ। ତିନି ଶତ ପଶୁ ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। କୌଶଲ୍ୟା ଏହି ଅଶ୍ୱର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ତିନୋଟି ଛୁରି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ନିଶ୍ଚଳ ମନେ, ପକ୍ଷୀ ସହିତ ଧର୍ମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, କୌଶଲ୍ୟା ଏକ ରାତି ସେଠି ଅତିବାହିତ କଲେ। ହୋତୃ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଣୀଙ୍କ ହାତ ଧରି, ଅନ୍ୟ ଜନାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ନେଇ ଯଜ୍ଞ କ୍ରମ ପୂରଣ କଲେ। ଏପରି ଶ୍ରୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିୟମାନୁସାରେ ଉତ୍ସବ ମୟ, ଶୁଭ ଓ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ଓ ସଂପାଦିତ ହେଲା।