ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମଙ୍କ ନିକଟରୁ ଅନୁମତି ପାଇଁ ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାଗୁଡିକୁ ଯୋକ୍ତ କରି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତୁରନ୍ତ ଆଗେ ବଢିବା ସମୟରେ ସେ ସୁମନ୍ତ୍ର ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ଝିଲି, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ନଗରକୁ ଅନନ୍ଦହୀନ ଦେଖିଲେ। ନଗର ବିଲକୁଳ ନିରବ ଓ ବିହାର ହୀନ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ବିପୁଳ ଶୋକ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଆସିଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହି ନଗର, ଯାହାର ହାତୀ, ଘୋଡା, ଲୋକ ଓ ଶାସକ ଅଛନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି କି?" ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଘୋଡାଗୁଡିକୁ ନେଇ ନଗର ଦ୍ୱାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସିବା ସମୟରେ ଶହ ହଜାର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଚାଲିଗଲେ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ରାମ କେଉଁଠି?" ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ରାଘବଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ଫେରିଛି।" ଏହା ଶୁଣି ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ, "ହାଁ! ଦୁଃଖ!" ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଓ "ଆହ, ରାମ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦଳ ଦଳ ରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, "ସତ୍ୟ, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛୁ, କାରଣ ଆମେ ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସମାବେଶରେ ଆମେ ଆଉ କେବେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ।" "କଣ ଏହି ଜନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତ? କଣ ମନପସନ୍ଦ, କଣ ଆନନ୍ଦକର?"—ଏଭଳି ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭରା କାନ୍ତି ଶବ୍ଦ ବାଜାର ଓ ବାତାସ ହେଉଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗରୁ ଆସୁଛି। ସେ ମୁହଁ ଝାପି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଉତରି ରାଜପାଳିସରେ ଗୁସିଲେ, ଏବଂ ସାତିଟି ଦ୍ୱାର ମଧ୍ୟରୁ ଲୋକମାନେ ଭିତରେ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ନାରୀମାନେ ମହଲ, ଦୁର୍ଗ ଓ ପାଳିସ ରୁ ଏକଠା ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ତଳକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ କଥା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ନାରୀମାନଙ୍କ ମହଲରୁ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ତିବ୍ର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ। "ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି, ସୁମନ୍ତ୍ର କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କଣ କହିବେ?"—ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ। "ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଜୀବନ ରଖିବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ବିଶେଷତ: କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିନା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି।" ସେ ରାଜାଙ୍କ ନାରୀମାନଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଆଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ପରି ରାଜାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଅଚାନକ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ କୋଠରୀକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଏବଂ ମନ ଅସ୍ଥିର ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଗୃହ ଭିତରେ ଶୋକରେ ଫିକା ହୋଇଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଶୃଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କ ଦେଇଥିବା ଶବ୍ଦକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ଶୁଣି ଦଶରଥ ଚୁପ୍ ହୋଇ ରହିଲେ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବିପୁଳ ଶୋକରେ ତଳକୁ ବେହୋଶ ହୋଇ ପଡିଗଲେ। ପୃଥିବୀର ଶାସକ ବେହୋଶ ହେବା ପରେ ଅନ୍ତ:ପୁର ଶୋକରେ ତିବ୍ର ହୋଇଗଲା; ନାରୀମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ ଯେ, ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଗିରିଥିବା ସ୍ୱାମୀକୁ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, "ଏହି ଦୂତ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆସିଛି, ଅତି କଷ୍ଟ ସହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ କିଏ କଥା କହୁନାହିଁ?" "ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇଛ, ରାଘବ; ଉଠ, ତୁମର ଧର୍ମ ରହୁ, କାରଣ ଶୋକ କିଛି ଉପକୃତ କରେନାହିଁ।" "ହେ ପ୍ରଭୁ, କିଏର ଭୟରେ ତୁମେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହିଁ? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ କଥା କହ।" କୌସଲ୍ୟା ଏହିପରି କହି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଚିତ୍କି ହୋଇଗଲା। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଅନ୍ତ:ପୁରରୁ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଉଠିବା ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ ଓ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ କାନ୍ଦିଲେ; ଏ ସମୟରେ ନଗର ପୁନଃ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ପରେ, ରାଜା ଶୋକ ଓ ବେହୋଶରୁ ଅପସାରି ଆସି, ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖ ଭରା ମନରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ନୂତନ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ପରି, ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଓ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା, ଆହତ ହାତୀ ପରି ଅସ୍ଥିର। ଦଶରଥ ଦେଖିଲେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଧୂଳିରେ ଢକା ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ମୁଁହ ନେଇ ଦୁଃଖ ଭରା ଭାବରେ ଆସୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତିବ୍ର ଦୁଃଖରେ ସେ କହିଲେ: "ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ବୃକ୍ଷ ତଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କେଉଁଠି ବସିବେ? ଏହି ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ, ସୁମନ୍ତ୍ର, କଣ ଖାଇବେ?" "ସେ ଯିଏ ଦୁଃଖ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ସୁବିଧା ଶୟନ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛି?" "ଯିଏଙ୍କୁ ପଦାତି, ରଥ ଓ ହାତୀ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କିପରି ରହିବେ?" ଏଭଳି ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗର ମାନେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ, ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତେ ଅତି ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ।