ଭୂତିକ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭୃଗୁବନ୍ଦୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା, ପ୍ରୟାଗରେ ରହିବା ଏବଂ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ କରିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼ି ହୃଦୟରେ ଅତି ଦୁଃଖ ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତେଣୁ ସେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲି, ମନୋହର ଗନ୍ଧବତ୍ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ନଥିଲା; ନଗର ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହି ନଗର ତାର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଲୋକ ଓ ଶାସକମାନେ ସହିତ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଗଲେ କି?" ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ତ୍ୱରିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଦୌଡ଼ିଆସି, "ରାମ କେଉଁଠି?" ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ ଗଙ୍ଗାତୀରରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଫେରିଆସିଛି।" ଏହା ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚେହେରାରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, "ହାୟ! ହା ରାମ!" ବୋଲି କନ୍ଦିଉଠିଲେ। ସେ ମଣିଷମାନେ ଦଳ-ଦଳ ହୋଇ କହୁଥିଲେ, "ଆମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲୁ, କାରଣ ରାଘବ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସଭାରେ ଆମେ ଆଉ କେବେ ଧର୍ମମୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁନି।" "ଏହି ଜନମାନେ ପାଇଁ କ’ଣ ଭଲ? କ’ଣ ପ୍ରିୟ, କ’ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ?"—ଏହିପରି ପିତାପରି ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଅନ୍ତଃପଟ ହାଟ ଓ ପଥରୁ ବିକାଶିଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କର କନ୍ଦନ ଶୁଣିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ। ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି ରାଜମହଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସତରେ ଲୋକେ ଭରିଥିବା ସାତିଟି ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ମହଳ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଦେଉଳରୁ ମହିଳାମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ତଳକୁ ଦେଖି ରହିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର ଯେ କଥା ମଧୁର ହେଉନଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ମହିଳାମାନଙ୍କର ମହଳରୁ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଭରା ମୃଦୁ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ। "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇ ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି, କିପରି ଏହି ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମୁଁ କହିବି?" ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ। "ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ସେଉଁଠି ଜୀବନ ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ବିଶେଷକରି କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିନା ବଞ୍ଚି ରହିଛନ୍ତି।" ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ଯାହା କହୁଥିଲେ, ତାହା ସତ୍ୟ ଥିଲା। ସେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଏକାଏକି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି, ଅଷ୍ଟମ କକ୍ଷରେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶୁଣ୍ୟ ମନରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କ କଥା ଯଥା ତଥ୍ୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ମନରେ ଦୁଃଖରେ ମୌନ ରହିଗଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତିରିକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ପୃଥିବୀପତି ଏଭଳି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଭୟାନକ ଶବ୍ଦରେ ଉପ୍ରୋତ୍ତିତ ହେଲା; ସମସ୍ତ ମହିଳା ହାତ ଉଠାଇ କନ୍ଦିଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ଗିରିପଡ଼ିଥିବା ପତିଙ୍କୁ ଉଠେଇ, କହିଲେ, "ଏହି ବନବାସୀଙ୍କ ଦୂତ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ଆସିଛନ୍ତି, ଆପଣ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହାନ୍ତି?" "ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି ଆପଣ ଲଜ୍ଜିତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ରାଘବ; ଉଠନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମ ଅବିଚଳିତ ରହୁ, କାରଣ ଶୋକ କେବେ ଉପକୃତି ଆଣେନି।" "ହେ ପ୍ରଭୁ, କାହା ଭୟରେ ଆପଣ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁନାହାନ୍ତି? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ସେହିଅଟେ କିଛି କହନ୍ତୁ।" ଏପରି କହି, ଶୋକାକୁଳ କୌଶଲ୍ୟା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କନ୍ଦିବା ଦେଖି ଓ ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହିଳା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କନ୍ଦିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠୁଥିବା ଏହି ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ ଓ ସମସ୍ତ ମହିଳା ସହ ସମଗ୍ର ନଗର ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୁଣିଥରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଲା। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଉ। ଏବେ, ରାଜା ମୂର୍ଛାଭାଙ୍ଗ କରି ଅବସ୍ଥିତି ଜ୍ଞାନ କଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖରେ ଭରି ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର, ଏକ ଆହତ ହାତୀ ପରି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ରାଜା ଦେଖିଲେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପଚାରିଲେ—"ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? ସେ ଅତିଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଘବ କ’ଣ ଖାଉଛନ୍ତି? ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ, ନରମ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେ ରାଜପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତ୍ର, ଏବେ କିପରି ଭୂମିରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇ ଶୋଇଛନ୍ତି?