ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସମ୍ମିଳିତ ଭାବେ ସେଇ ମନୋହର ପତ୍ରଛାଉଣୀ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ସୁନିର୍ମିତ ଓ ବାତାସରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ସେମାନେ ଏପରି ଭାବରେ ଘରକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଦେବମଣ୍ଡଳ ମହାସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଇ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲର ଗୁଛି ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷର ଶୋଭା ଥିଲା, ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ମନୋହର ଏବଂ ଚିତ୍ରମୟ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ରାମ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ନଗର ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏଠିଏ, ମହାନ୍ୟାୟୀ ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଥାହେବା ପରେ, ଗୁହା ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାସି ରହି, ରାମଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଦେଖି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଯାଇଲେ। ସେଠାରୁ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବସବାସ, ପାହାଡ଼ ଆରୋହଣ—ଏସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ। ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗାଇ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ଶିଘ୍ର ଗତିରେ ଗନ୍ଧମାୟ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ପହଞ୍ଚିଲେ, ଦେଖିଲେ ନଗରରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ ଓ ଭାବିଲେ—ଏହି ନଗର କି ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଇଛି? ଏପରି ଚିନ୍ତା ମନରେ ଧରି, ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ ନେଇ ସେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ନଗର ଦ୍ୱାର ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଶତଶଃ, ସହସ୍ରଶଃ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଘେରି, ‘ରାମ କେଉଁଠି?’ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଫେରିଛି।’ ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେହେରାରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ‘ହାୟ! ହା ରାମ!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦଳ ଦଳ ଲୋକ କହୁଛନ୍ତି—‘ଆମେ ନଶ୍ଟ ହେଲୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ରାଘବ ନାହାନ୍ତି।’ ‘ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସଭାରେ ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁ ନାହିଁ।’ ‘କ’ଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ, କ’ଣ ପ୍ରିୟ, କ’ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ?—ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ପିତାପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ।’ ସେ ଶୁଣିଲେ ମହଲ ଗଲିରେ ବାୟୁବିହାରୀ ମାର୍ଗରେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଥିବା ନାରୀମାନେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ମୁହଁ ଢାକି, ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲି ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରଥରୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅବତରି, ସେ ସାତଟି ଭିତର ଆଙ୍ଗଣ ଦେଖି, ଏଠାରେ ଏକ ଦଳ ଦଳ ଲୋକ ଥିଲେ। ମହଲ, ଗୋପୁର ଓ ପ୍ରାସାଦରୁ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତଳକୁ ଚାହି, ଅଶ୍ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଏକାଅପରକୁ ଦେଖି, ଏତେ ଦୁଃଖ ଯେ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନହେଉ। ଦଶରଥଙ୍କ ମହଲରୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ‘ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଗଲିଥିଲି, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଫେରିଛି—ମୁଁ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି?’—ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲେ ସୁମନ୍ତ୍ର। ‘ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଜୀବନ କେବେ ସହଜ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଅଛନ୍ତି।’ ରାଜମହଲର ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ସତ୍ୟ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ, ସେଠି ସୁମନ୍ତ୍ର ଅଚାନକ ଶୋକର ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି ଅଷ୍ଟମ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖିଲେ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୋକରେ ଶିଥିଲେ, ଶୋକରେ ଶ୍ୟାମଳ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାକୁ ଯାଇ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ବନ୍ଦନା କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଯଥା ତଥ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ରାଜା ଚୁପ ରହିଲେ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୃଥିବୀପତି ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲା; ସବୁ ନାରୀ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହିତ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ, କହିଲେ, ‘କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଦୂତଙ୍କୁ କଥା କହୁନାହାଁ, ଯିଏ କଠିନ କାମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଆସିଛି?’ ‘ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛ, ହେ ରାଘବ; ଉଠ, ତୁମ ଧର୍ମ ଅବିଚଳ ରହୁ, ଦୁଃଖ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ।’ ‘କ’ଣ ଭୟରେ ତୁମେ ରଥିକୁ ପଚାରୁନାହାଁ? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ମନକୁ ଖୋଲି କଥା କହ।’ ଏପରି କହି, କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଇଗଲା। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ନାରୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଆସୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ ଓ ସମସ୍ତ ନାରୀ ସମସ୍ତ ଠାରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଆଉଥରେ ନିର୍ବିକଳ ହେଲା। ଏଠିଏ, ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ରାଜା ଅବସ୍ଥାରୁ ସ୍ଥିତିସ୍ଥପିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଖବର ଜାଣିବା ପାଇଁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।