ରାଘବ ରାମ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବେଦୀ, ଦେଵସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟର ମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ନିୟମିତ ଭୋଜ୍ୟ ମାଂସ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳ, ପବିତ୍ର ଦର୍ଭା ଓ ହୋମ ପାଇଁ କାଠ ଆଦି ସମସ୍ତ କୁ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଲେ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଦୁଇ ରାଘବ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ତାହାରେ ବସୁଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ସଂକେତ ନିହିତ ଶୁଭ ଛାଉଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶିଖର ଓ ପତ୍ରରେ ଝାମୁଟି ଦେଇ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସେଇ ଆଶ୍ରମ ଶୁଭ୍ର, ଶିତଳ ଓ ବାୟୁରୁ ରକ୍ଷିତ ଥିଲା; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଯେପରି ଦେବସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ରୋଦନ କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ମୃଗପକ୍ଷୀ ଓ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଦେଖି ସେମାନେ ମନରେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି। ଏହିପରି ମନୋହର ପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେଉଁଠାରେ ମୃଗପକ୍ଷୀ ଚରଣ କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ନଗର ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖ ଅପସାରଣ ହେଲା। ଏଠାରେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାହାଣୀରେ ଏବେ ଆମେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ୟ ସର୍ଗ କୁ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରି, ଗହୀର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ଗୁହ ଆପଣଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଯାଇଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି। ଏଠି ରୁ ତାଙ୍କର ଭରଦ୍ୱାଜ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବସବାସ, ପର୍ବତାରୋହଣ, ଏସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ସେଉଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ। ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନୁମତି ପାଇ ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ, ମନ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯିବା ସମୟରେ ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହାକୁ ଅନନ୍ଦହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ ନଗର ଦେଖି ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ—"ଏହି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଜନସମୂହ ଓ ଶାସକମାନେ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି କି?"—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ତାଙ୍କ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହ ନଗର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ପାଇ ବହୁ ଲୋକ ଏଗିଯାଇ, "ରାମ କେଉଁଠାରେ?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତର କଲେ, "ଗଙ୍ଗା ପାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ଫେରିଛି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୋକମାନେ ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ମୁହଁରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, "ହାଁ, ରାମ!" ବୋଲି ବିଳାପ କଲେ। ସେ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କହୁଥିଲେ, "ଆମେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ରାଘବକୁ ଦେଖୁନାହିଁ।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ମହାସଭାରେ ଆମେ ପୁନି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମକୁ ଦେଖିବାକୁ ପାରିବୁନାହିଁ।" "କ'ଣ ଏହି ଜନସମୂହ ପାଇଁ ଉପକୃତି? କ'ଣ ପ୍ରିୟ, କ'ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ?"—ଏଭଳି ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ଜଣେ ପିତା ପରି ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ସେ ନାରୀମାନଙ୍କ ବିଳାପ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବଜାର ଓ ରାସ୍ତା ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ବାୟୁ ଭରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି, ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ, ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି, ସପ୍ତ ମହଳ ଭିତରୁ ଯାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲେ। ମହଳ, ଗୃହ, ଦୁର୍ଗ ଉପରୁ ନାରୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତଳକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ସ୍ନିଗ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ମହଳ ମଧ୍ୟରୁ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ମୁର୍ମୁର ଶୁଣିଲେ। "ଏଠାରୁ ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଥିବା ଏହି ରଥଚାଳକ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କ'ଣ କହିବେ?"—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କଲେ। "ଜୀବନ କେତେ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ଖାସ୍ କରି କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଅବିରତ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି।" ରାଜପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଶତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ସେ ହଠାତ୍ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଦଶରଥ ଅନ୍ତଃପୁର ଅନ୍ତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ଓ ଶିଥିଲ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କ କଥା ଏକଦମ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଦଶରଥ ନିର୍ବାକ ହେଲେ, ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜା ଭୂପତି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା; ସମସ୍ତେ ହାତ ଉଠାଇ କନ୍ଦିଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହିତ କୌସଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଏଭଳି କହିଲେ—"ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଦୂତକୁ କଥା କୁହୁନାହାଁ, ଯେ ଅତି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଆସିଛନ୍ତି? ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ଆଜି ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ପାଉଛ, ଉଠ, ତୁମ ଧର୍ମ ଅବିଚଳ ରହୁ, କାରଣ ଦୁଃଖ କୌଣସି ଉପକୃତି ଦେଉନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ, କାହାର ଭୟରେ ତୁମେ ଏହି ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁନାହାଁ? କୈକେୟୀ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କଥା କୁହ।" ଏଭଳି କୁହି, କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା। କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ବିଳାପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଧର୍ମିଣୀ ଓ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କନ୍ଦିଲେ।