ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, କୌଶଳ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ କୁହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇଛି, ଯଥା ଦରକାର। ଏବେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସତର୍କ ଲୋକମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅବସରରେ ଆପଣ ନିଜ ନିବାସରୁ ବାହାରି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଯିବାକୁ ପାରିବେ।” “ମହାରାଜ, ଆପଣ ଚାରିପଟେ ଇଚ୍ଛାମତ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ ଦେଇଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ। ଏହି ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ମନରେ ଭାବିଥିବା ପରି ଚମତ୍କାରଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଛି।” ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଇ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗଙ୍କର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଭୂମିର ନାଥ ଦଶରଥ ଶୁଭ ଦିନ ଓ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଦେଖି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗଙ୍କ ସହିତ, ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାନିୟମ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ। ତାହାଁଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ରାନୀମାନେ ସହିତ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିଭଳି ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱ ଫେରି ଆସିଲାପରେ, ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାତନ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଓ ଉପସଦ ନାମକ ଯଜ୍ଞାନ୍ତର୍ଗତ କ୍ରିୟାମାନେ ବେଦୋକ୍ତ ଭାବେ ସମ୍ପାଦିତ ହେଲା। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ସମୟରେ ସୋମପ୍ରସ୍ତାର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ହବିଷ୍ୟ ଯଥାନିୟମ ଦିଆଯିବା ପରେ, ନିର୍ମଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷିତ କରାଗଲା। ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋମପ୍ରସ୍ତାର ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତୃତୀୟ ସୋମପ୍ରସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦୋକ୍ତ ଭାବେ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ମଧୁର ଓ କୋମଳ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ହୋତୃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ହବିଷ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେଠାରେ କୌଣସି ହବିଷ୍ୟ ଛୁଟିଲାନି, କିମ୍ବା ଭୁଲ ହେଲାନି; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାପଦ ଥିଲା। ସେଇ ଦିନମାନେ କେହି କ୍ଲାନ୍ତ ନଥିଲେ, କିମ୍ବା କେହି ଭୁକ୍ତ ନଥିଲେ; କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ନଥିଲେ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଅଯଥାନୁସାରୀ ନଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ମାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟମାନେ, ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁକ—ସମସ୍ତେ ଖାଉଥିଲେ। ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ, ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାଉଥିଲେ; ତେବେ ସମସ୍ତେ ସଦା ଖାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତିଦିନ ଏଠାରେ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ଖାଦ୍ୟର ଢେର ତିଆରି ହେଉଥିଲା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥ ରାନ୍ଧାଯାଉଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏହି ମହାୟଜ୍ଞରେ ଭଲ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପାଉଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ—ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ତିଆରି ହୋଇଛି ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ। ରାଘବ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ—“ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରୁଛୁ; ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ।” ସୁସଜ୍ଜିତ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଚମକୁଥିବା ରତ୍ନ ଝୁମକା ପିନ୍ଧି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ ରହିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାର ବିରତି ସମୟରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ବାକ୍ପଟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତର୍କ ବିଚାର କରୁଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଥାନିୟମ ଯଜ୍ଞକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କରୁଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବଜରେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଷଡ଼ବିଦ୍ୟାରେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନିୟମିତ, ଅପଠିତ କିମ୍ବା ତର୍କରେ ଅପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ ଯୁପସ୍ଥମ୍ଭ ଉତ୍ଥାପିତ ହେଲା—ଛଅଟି ବିଲ୍ବ କାଠ, ଛଅଟି ଖଦିର କାଠ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଲ୍ବ ଓ ପତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା। ଏକଟି ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ ଓ ଏକଟି ଦେବଦାରୁ କାଠର ଥିଲା; ଏହି ଦୁଇଟି ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକର ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ ରହିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଯୁପସ୍ଥମ୍ଭ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ତିଆରି କଲେ; ଯଜ୍ଞର ଶୋଭା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ୨୧ଟି ଯୁପସ୍ଥମ୍ଭ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ୨୧ ରତ୍ନ ଲାଗିଥିଲା, ଏବଂ ୨୧ ଗୋଟିଏ ଗୁଡିକ ଅଳଙ୍କାର ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ନିପୁଣ କୁଶଳୀ କର୍ମୀମାନେ ତିଆରି କରି ଯଥାସ୍ଥାନରେ ରଖିଥିଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ଓ ମୃଦୁ ଆକୃତିରେ ଥିଲା। ଏହି ଯୁପସ୍ଥମ୍ଭମାନେ ପୋଷାକରେ ଢାକା, ପୁଷ୍ପ ଓ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜିତ ହୋଇ, ଆକାଶରେ ଧୃବତାରାମାନେ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଯଥାମାପ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଇଟ ତିଆରି ହେଲା; ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ତିଆରି କଲେ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଗରୁଡ଼ ଆକୃତିରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଖିର ପଖ ଦେଇ, ତିନି ତଳା ବିଭାଗ ଓ ଅଠାରଟି ଅଂଶରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ପଶୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା; ନାଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜଳଚର ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତତ୍କାଳୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲେ।