ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିୟମାନୁସାରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଏବଂ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚତମ ହବନ କରିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଏହି ଆଶ୍ରମର ଉପଯୁକ୍ତ ଅଲ୍ତାର, ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ବନମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ପକ୍କ ମାଂସ, ଜଳ, ଦର୍ଭା ଓ ଦର୍ବ୍ୟାଦି ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ। ପରେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରଚାଳି ଗୃହକୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଦେବସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ମାଣଶୀଳ, ବାୟୁରୋଧୀ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କୁଟିରେ ସମସ୍ତେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲର ଗଛରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ମାଲ୍ୟବତୀ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ମନୋହର ପର୍ବତ ପାଖରେ, ଯେଉଁଠି ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀ ଚରାଇଥିଲେ, ରାମ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ନଗର ଛାଡ଼ିବାର ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏବେ ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋଚନା ପରେ ଏବଂ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଗୁହା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, କାରଣ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସେଠାରୁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଭରଦ୍ୱାଜ ଆଶ୍ରମ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବସିବା ଓ ପର୍ବତ ଆରୋହଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏଉଁପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଗାଇ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ନେଇ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତିନି ଦିନ ତୀବ୍ର ଯାତ୍ରା କରିବା ପରେ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ ନଗରଟି ଅନନ୍ଦହୀନ, ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ। ଏହା ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ— ଏହି ନଗର ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି କି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି କରି ସେ ତ୍ୱରିତଗତିରେ ନଗର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଫେରିଅସିଛି।" ଲୋକେ ଜାଣିଲେ ଯେ ରାମ ଓପାରିକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, "ହା ରାମ!" ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ସେ ଲୋକମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି କହୁଥିଲେ— "ଆମେ ନଶ୍ଟ ହେଲୁ; ଆମେ ଏଠାରେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମକୁ ଦେଖିପାରିବୁ ନାହିଁ।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ବଡ଼ ସଭାରେ ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁନି।" "ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପକାରୀ, କ'ଣ ପ୍ରିୟ, କ'ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ?— ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ ରାମ ଏହି ନଗରକୁ ପିତା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୋକାକୁଳ ନାରୀମାନଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବଜାର ମାଧ୍ୟମରେ ବାତାସରେ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ। ସେ ମୁହଁ ଢାକି ରାଜପଥର ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଇଲେ। ତିନି ରଥରୁ ଅବତରି ରାଜମହଳର ସାତଟି ଅଙ୍ଗନା ଦେଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦେଖିଲେ, ମହଳ, ମିନାର ଓ ଅଲିନ୍ଦରୁ ନାରୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଏକଠା ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଭିଳାଷାରେ ଦୁଃଖରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁହଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଃଖ ବ୍ୟକ୍ତ କରୁଛନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ରାମର ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କହୁଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ— "ରାମଙ୍କ ସହ ଯାଇ ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି, ଏହି ଖବର କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କିପରି ଦେଉଛି?" ସେ ଭାବିଲେ, "ଏ ପୃଥିବୀରେ ବଞ୍ଚିବା କେତେ କଷ୍ଟକର, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁଠି ପୁଅ ଛାଡ଼ିବା ପରେ କୌଶଲ୍ୟା ଏଉଁପରି ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି।" ରାଜାଙ୍କ ସତୀନୀମାନଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଭରା ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ନିମୟ ହୋଇ ଏକାଏକି ଅଠମ ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଦଶରଥ ରାଜା ଶୋକରେ ଅଶାନ୍ତ, ଶୋକରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ନିକଟକୁ ଯାଇ ଶିର ନମାଇ ରାମଙ୍କ ବାଣୀ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ରଖିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା; ରାମଙ୍କ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜା ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ତଃପୁର ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ହାତ ଉଠାଇ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ବନବାସରୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଦୂତଙ୍କୁ କିଏ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି ଯେ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହାନ୍ତି? ଏଠି କୈକେୟୀ ନାହାନ୍ତି, ନିର୍ଭୟରେ କଥା କହନ୍ତୁ।" ଏପରି କହି ବଡ଼ ଶୋକରେ ଅନ୍ତଃପୁରେ କୌଶଲ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅଶ୍ରୁଧାରାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।