ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ନିବାସକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ବୈଶ୍ୱଦେବ ହୋମ, ତାପରେ କ୍ରୂର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର ପାଳନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି, ଗୃହକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଦ୍ୟମ କରିଲେ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି, ରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାପନାଶକ ହବନ କଲେ। ରାଘବ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବେଦୀ, ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ ସ୍ଥାପନ କରିଲେ। ବନ ମାଳା, ଫଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ପକ୍ୱ ମାଂସ, ଜଳ ଓ ତୀର୍ଥ, ଦର୍ଭା ଓ ଅରଣି, ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଶିତ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହିପରି ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ରାଘବ ଓ ସୀତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁନ୍ଦର ଛାଉଣିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେହି ପତ୍ରଚାଲିତ ଗୃହଟି ବହୁତ ସୁନ୍ଦର, ଭଲ ଭାବରେ ତିଆରି, ପବନରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଏହି ଗୃହକୁ ବସିବା ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ସଭାଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀର ଧ୍ୱନି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀ, ଓ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲ ଗଛରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଆନନ୍ଦରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମାଲ୍ୟବତୀ ନଦୀ ଓ ମନୋହର ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଘୁରୁଥିଲେ, ରାମ ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ନିଜ ନଗରରୁ ବିଦାୟ ମୂଳକ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଇହା ପରେ ସତ୍ତାବନ୍ୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆଲୋଚନା କରି, ଗୁହ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, କାରଣ ରାମ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାତ୍ରା, ପ୍ରୟାଗରେ ବସିବା, ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା—ଏସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ି, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଜନ୍ତୁ, ନଦୀ, ସ୍ରୋତ, ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖି, ତୃତୀୟ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ନଥିଲା। ନଗରକୁ ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଆଉ ରାମଙ୍କ ଶୋକ ଅଗ୍ନିରେ ଏହି ଗଜ, ଅଶ୍ୱ, ଜନ, ରାଜା ମିଶିଗଲେ କି?" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇ ସହର ଦ୍ୱାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି, "ରାମ କେଉଁଠି?" ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେଉଁଠି ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, "ଗଙ୍ଗା ପାଖରେ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ନିଜେ ମୋତେ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ।" ଏଥିରୁ ଲୋକମାନେ ଜାଣି, ଅଂଶୁଭରା ଚେହେରାରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, "ହାଁ, ହାଁ, ରାମ!" ବୋଲି କନ୍ଦିଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ, "ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନାସ୍ତ ହେଲୁ, କାରଣ ରାଘବକୁ ଦେଖୁ ନପାଉ।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ, ମହାସଭାରେ ଆମେ ଆଉ ଧର୍ମମୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବୁ ନାହିଁ।" "ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଭଲ, କ'ଣ ପ୍ରିୟ, କ'ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ—ରାମ ଏହି ସହରକୁ ପିତାପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ।" ସେଠି ଅନ୍ତଃପଟ ହାଟରୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ମୁହଁ ଢାକି, ସେ ରାଜପଥ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ଏକ ଏକ କରି ସାତଟି ଅଙ୍ଗନା ଦେଖି, ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମହଳ, ମିନାର, ଅଟାଳିକାରୁ ଅନେକ ନାରୀ ଏକାଠି ହୋଇ, ରାମ ଲାଗି ଦୁଃଖିତ, ଦୃଢ଼ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଶବ୍ଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା। ପୁଣି ଦଶରଥଙ୍କ ରାନୀମାନଙ୍କ ମହଳରୁ ମୃଦୁ ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ। ଏବେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ—"ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ବିନା ଫେରିଛି, ଏହି ଖବର କିପରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେବି?" ତାପରେ ଭାବିଲେ—"ବଞ୍ଚିବା କେତେ କଷ୍ଟକର! ରାମ ବିଦାୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୌଶଲ୍ୟା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି।" ରାଜମହଳର ଶତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଜଳନ୍ତି, ଏକାଠି ଏଠି ରାଜଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଷ୍ଟମ ଶାଳାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖିଲେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଶିଥିଲେ, ପୁଅ ଶୋକରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ଗୃହଭିତରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ସେଠି ଯାଇ, ସୁମନ୍ତ୍ର ନମସ୍କାର କରି, ରାମଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ରାଜା ନିର୍ବାକ ହେଲେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ, ରାମ ଶୋକରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପୃଥିବୀପତି ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ତଃପୁର ଉପଦ୍ରବ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଅସ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହସ୍ତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ରାଜାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ସୁମିତ୍ରା ସହିତ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇ, କହିଲେ—"ବନବାସୀଙ୍କ ଦୂତ ଏଠାରେ ଆସି, ଏତେ କଷ୍ଟ ନେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହ କଥା କାହିଁକି କହୁନାହାଁତ? ଆଜି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି, ଶର୍ମିତ ହେଉଛ, ହେ ରାଘବ! ଉଠ, ତୁମ ଧର୍ମ ଅବିଚଳିତ ରହୁ, କାରଣ ଶୋକ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ।" "କାହିଁକି ତୁମେ ଏଠି ଥିବା ଦୂତଙ୍କୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁନାହାଁ? କାଉକେଇ ଏଠି ନାହାଁନ୍ତି, ତେଣୁ ନିଷ୍ଂକୋଚରେ କଥା କହ।